Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) İhtiyati Tedbir Konu Anlatımı

İhtiyati tedbir, yargılamanın sonunda verilecek hükmün etkisiz kalmasını önlemek için kabul edilmiş geçici hukuki korumadır.

HMK bu kurumu, mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşması veya tamamen imkânsız hâle gelmesi ya da gecikme sebebiyle sakınca veya ciddi zarar doğması ihtimali üzerinden kurar.

Bu nedenle ihtiyati tedbir, davanın esasını nihai biçimde çözmez; yalnızca uyuşmazlık konusu hak üzerinde geçici bir koruma sağlar.

Tedbirin konusu, kural olarak uyuşmazlık konusudur.

Amaç, yargılama sürerken hakkın konusu olan malın, hakkın veya fiili durumun korunması ve karar verildiğinde hükmün uygulanabilirliğinin boşa çıkmamasıdır.

Tedbir talebinde görev ve yetki, davanın açılıp açılmadığına göre değişir.

Dava açılmadan önce ihtiyati tedbir, esas hakkında görevli ve yetkili mahkemeden istenir.

Dava açıldıktan sonra ise tedbir talebi ancak asıl davanın görüldüğü mahkemeye yöneltilebilir.

Bu ayrım, geçici korumanın esas uyuşmazlıktan kopuk bir yol olmadığını gösterir.

Dava henüz başlamamışsa ileride esasa bakacak mahkeme geçici koruma kararı verir; dava açıldıktan sonra artık uyuşmazlığı yürüten mahkeme tedbir konusunda da merkezî yetkiye sahiptir.

Çekişmesiz yargı işlerinde de ihtiyati tedbir hükümleri niteliğine uygun düştüğü ölçüde uygulanabilir.

Talep eden tarafın dilekçesinde iki şeyi açıkça göstermesi gerekir: dayandığı ihtiyati tedbir sebebi ve istediği tedbir türü.

Ayrıca davanın esası yönünden haklılığını yaklaşık olarak ispat etmek zorundadır.

Yaklaşık ispat, tam ispat kadar kesinlik aramayan, fakat mahkemeye talebin ciddi ve korunmaya değer olduğu kanaatini veren ispat düzeyidir.

Tedbir talebinin derhâl korunma zorunluluğu yarattığı hâllerde hâkim karşı tarafı dinlemeden de karar verebilir.

Bu imkân, tedbirin sürat gerektiren yapısından doğar; çünkü bazı durumlarda karşı taraf dinlenene kadar beklemek, korunmak istenen hakkın zarar görmesine yol açabilir.

Mahkemenin verebileceği tedbirler kanunda örneklerle açıklanmıştır.

Tedbire konu mal veya hakkın muhafaza altına alınması, bir yediemine teslim edilmesi, bir şeyin yapılması veya yapılmaması yönünde karar verilmesi mümkündür.

Kanun bu örnekleri sınırlı bir liste olarak değil, sakıncayı ortadan kaldıracak veya zararı engelleyecek tedbir türleri olarak kurar.

Kararda taraf bilgileri, tedbirin hangi sebep ve delillere dayandığı, neyin üzerinde ve ne tür tedbir verildiği ve talep edenin göstereceği teminat açıkça yer almalıdır.

Tedbir talebinin reddi gerekçeli olarak verilir ve bu karara karşı kanun yoluna başvurulabilir.

Yüzüne karşı aleyhine tedbir kararı verilen taraf da kanun yoluna başvurabilir; bu başvurular öncelikle incelenir ve kesin olarak karara bağlanır.

Teminat, ihtiyati tedbirin karşı taraf ve üçüncü kişiler bakımından yaratabileceği zararı dengeleyen güvencedir.

Talep eden, haksız çıktığı takdirde karşı tarafın ve üçüncü kişilerin uğrayabileceği muhtemel zararlara karşılık teminat göstermek zorundadır.

Talep resmî belgeye veya başka kesin delile dayanıyorsa yahut durum ve koşullar bunu gerektiriyorsa mahkeme gerekçesini açıkça belirterek teminat alınmamasına karar verebilir.

Adli yardımdan yararlanan kişinin teminat göstermesi gerekmez.

Asıl davaya ilişkin hüküm kesinleştikten veya tedbir kalktıktan sonra bir ay içinde tazminat davası açılmazsa teminat iade edilir.

Kararın uygulanması da süreye bağlanmıştır.

İhtiyati tedbir kararının uygulanması, kararın tedbir isteyen tarafa tefhim veya tebliğinden itibaren bir hafta içinde talep edilmelidir.

Bu süre içinde uygulama istenmezse, kanuni süre içinde dava açılmış olsa bile tedbir kendiliğinden kalkar.

Uygulama, kararı veren mahkemenin yargı çevresindeki veya tedbir konusu mal ya da hakkın bulunduğu yerdeki icra dairesinden istenir; mahkeme, kararında belirtmek şartıyla yazı işleri müdürünü de görevlendirebilir.

Gerekirse zor kullanılabilir ve kolluk kuvvetleri ile köylerde muhtarlar uygulamayı gerçekleştiren memura yardım etmekle yükümlüdür.

Uygulama tutanakla belgelenir; tutanakta tedbir konusu, bulunduğu yer ve ilgililerin iddiaları gösterilir.

Karşı taraf dinlenmeden verilen tedbirlere itiraz edilebilir.

Tedbir uygulanırken karşı taraf hazırsa uygulamadan, hazır değilse tutanağın tebliğinden itibaren bir hafta içinde tedbirin şartlarına, mahkemenin yetkisine ve teminata itiraz edebilir.

Tedbir nedeniyle menfaati açıkça ihlal edilen üçüncü kişiler de tedbiri öğrenmelerinden itibaren bir hafta içinde şartlara ve teminata itiraz edebilir.

İtiraz dilekçeyle yapılır, sebepler ve deliller gösterilir; mahkeme ilgilileri dinlemek üzere davet eder, gelmezlerse dosya üzerinden karar verir.

İtiraz üzerine tedbir değiştirilebilir veya kaldırılabilir.

Ayrıca aleyhine tedbir verilen kişi mahkemenin kabul edeceği teminatı gösterirse tedbirin değiştirilmesi veya kaldırılması istenebilir; durum ve koşullar değişmişse teminat aranmaksızın da değişiklik veya kaldırma kararı verilebilir.

Dava öncesi tedbirde, uygulamanın istenmesinden itibaren iki hafta içinde esas dava açılmalı ve buna ilişkin belge dosyaya koydurulmalıdır.

Tedbirin haksız olduğu anlaşılır, tedbir kendiliğinden kalkar veya itiraz üzerine kaldırılırsa, lehine tedbir verilen taraf zararı tazmin etmekle yükümlüdür.

Tedbire muhalefet ayrıca disiplin hapsi yaptırımına bağlanmıştır.