Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Yargılamanın İadesi Konu Anlatımı

Yargılamanın iadesi, kesin hüküm gücünü kazanmış bir mahkeme kararının yeniden ele alınmasını sağlayan istisnai yoldur.

HMK bu yolu, kesin olarak verilen veya kesinleşmiş olan hükümlere karşı kabul eder.

Bu nedenle yargılamanın iadesi, ilk derece kararına karşı istinaf ya da bölge adliye mahkemesi kararına karşı temyiz gibi olağan kanun yolu değildir.

Olağan kanun yolları karar kesinleşmeden önce işletilirken, yargılamanın iadesi kesinlikten sonra ortaya çıkan veya kesin hükmü adil biçimde taşıyamaz hâle getiren sınırlı sebepler için düzenlenmiştir.

Bu ayrım, kurumun neden dar yorumlanması gerektiğini de açıklar: her hatalı karar değil, kanunda sayılan nitelikteki ağır sakatlıklar iade sebebi olabilir.

İade sebeplerinin ilk grubu yargılamanın kuruluşuna ve taraf temsilinin güvenilirliğine ilişkindir.

Mahkemenin kanuna uygun olarak teşekkül etmemiş olması, davaya bakması yasak olan veya hakkındaki ret talebi merciince kesin olarak kabul edilen hâkimin karar vermiş ya da karara katılmış bulunması, vekil veya temsilci olmayan kimselerin huzuruyla davanın görülüp karara bağlanması bu kapsamdadır.

Bu hâllerde sorun, kararın sadece sonucunda değil, kararı doğuran yargılama yapısındadır.

Mahkeme heyetinin veya hâkiminin hukuken karar verebilir konumda olmaması yahut tarafın gerçek temsil düzeni dışında yargılamaya katılmış gibi görünmesi, kesin hükmün dayanağını zayıflatır.

İkinci grup sebepler delil alanında ortaya çıkar.

Aleyhine hüküm verilen tarafın elinde olmayan nedenlerle yargılama sırasında elde edemediği bir belgenin karar sonrasında ele geçirilmesi, karara esas alınan senedin sahteliğine karar verilmesi veya sahteliğin mahkeme ya da resmî makam önünde ikrar edilmesi, hükme esas alınan tanığın yalan tanıklığının sabit olması, bilirkişi veya tercümanın hükme esas konuda kasten gerçeğe aykırı beyanda bulunduğunun sabit olması ve lehine karar verilen tarafın karara esas yemini yalan yere ettiğinin ikrar veya yazılı delille sabit olması iade sebebidir.

Tanık, bilirkişi, tercüman ve yeminle ilgili bazı hâllerde kanun kesinleşmiş ceza mahkûmiyeti arar; delil yokluğu dışında bir nedenle ceza kovuşturması başlayamamış veya mahkûmiyet kurulamamışsa ceza kararı aranmaz, fakat sebebin iade davasında öncelikle ispatlanması gerekir.

Üçüncü grup, hükmün dış dayanakları veya karşılaştırmalı kesin hüküm ilişkisiyle ilgilidir.

Karara esas alınan bir hükmün kesinleşmiş başka bir hükümle ortadan kalkması, kesinleşmiş bir hükümden sonra aynı taraflar, aynı konu ve aynı sebep hakkında ikinci davada öncekiyle çelişen bir hüküm verilmesi ve bu hükmün de kesinleşmesi, kesin hüküm düzenini sarsan sebeplerdendir.

Bunun yanında lehine karar verilen tarafın karara tesir eden hileli davranışta bulunması da iade sebebi sayılmıştır.

İnsan Haklarını ve Ana Hürriyetleri Korumaya Dair Sözleşme veya ek protokollerin ihlali suretiyle karar verildiğinin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin kesinleşmiş kararıyla tespit edilmesi ya da başvurunun dostane çözüm veya tek taraflı deklarasyon sonucunda düşmesi de kanunda ayrıca yer alır.

HMK, davanın tarafı olmayan bazı kişilere de hükmün iptalini isteme imkânı tanır.

Davanın taraflarından birinin alacaklıları veya aleyhine hüküm verilen tarafın yerine geçenler, borçlularının ya da yerine geçtikleri kişilerin aralarında anlaşarak kendilerine karşı hile yapmaları nedeniyle hükmün iptalini isteyebilir.

Bu düzenleme, iade kurumunun yalnızca taraflar arasındaki maddi gerçeği değil, hükmün üçüncü kişilere hileli biçimde zarar vermesini de sınırlı olarak dikkate aldığını gösterir.

Ancak burada da başvuru, kanunda gösterilen özel hile durumuyla sınırlıdır.

Süreler sebebe göre başlar.

Mahkemenin kanuna uygun oluşmadığının öğrenilmesi, yasaklı hâkim veya temsil yetkisiyle ilgili hâllerde kararın ilgili kişiye tebliği ya da alacaklı ve yerine geçenlerin karardan haberdar olması, yeni belgenin elde edilmesi veya hilenin fark edilmesi, ceza mahkûmiyetinin kesinleşmesi ya da kovuşturmanın başlayamaması veya sonuçsuz kalması, dayanak ilamın kesin hüküm şeklinde ortadan kalktığının öğrenilmesi ve AİHM kararının tebliği gibi başlangıç anları ayrı ayrı belirlenmiştir.

Genel süre üç aydır; kanunda ayrıca her hâlde hükmün kesinleşmesinden itibaren on yıllık üst sınır öngörülmüştür.

Aynı taraf, konu ve sebebe ilişkin çelişik kesin hüküm sebebinde ise süre ilama ilişkin zamanaşımı süresi kadardır.

Talep, kararı veren mahkemece incelenir.

Mahkeme, sebebin niteliğine göre iade talep edenden karşı tarafın zararını karşılayacak uygun teminat göstermesini isteyebilir.

Ön inceleme aşamasında mahkeme tarafları davet edip dinledikten sonra üç noktayı kendiliğinden araştırır: talep süresinde mi yapılmıştır, kaldırılması istenen hüküm kesin olarak verilmiş veya kesinleşmiş midir, ileri sürülen sebep kanunda yazılı sebeplerden midir.

Bu koşullardan biri eksikse dava esasa girilmeden reddedilir.

Sebep sabit görülürse yeniden yargılama yapılır ve ortaya çıkan duruma göre önceki karar onanır, kısmen değiştirilir veya tamamen değiştirilir.

Bazı temsil eksiklikleri ve çelişik kesin hüküm hâllerinde ise başka inceleme yapılmadan hüküm iptal edilir.

İade davası hükmün icrasını kendiliğinden durdurmaz; fakat dava veya hükmün niteliği gerektiriyorsa, talep üzerine ve kural olarak teminat alınarak icranın durdurulmasına karar verilebilir.

İcranın durdurulması kuralı da kurumun olağanüstü niteliğini tamamlar.

İade davasının açılması, hükmün icrasını kendiliğinden durdurmaz; kesin hüküm, iade talebi ileri sürüldü diye etkisini otomatik olarak kaybetmez.