HMGS Davayı ve Cezayı Düşüren Nedenler Konu Anlatımı

Dava ve cezayı düşüren nedenleri anlamanın ilk adımı, bunların suçun haksızlık niteliğini ortadan kaldıran sebeplerden farklı olduğunu görmektir.

Meşru savunma veya hakkın kullanılması gibi hallerde fiil bakımından ceza verilmemesinin nedeni başka bir yerde aranır; burada ise ceza soruşturması, kamu davası veya infaz aşamasına son veren kurallar anlatılır.

Bu nedenle aynı başlık içinde hem sanığın ölümü gibi muhakemeyi bitiren, hem hükümlünün ölümü gibi infazı ortadan kaldıran, hem de zamanaşımı ve önödeme gibi belirli süre veya davranışlara bağlanan kurumlar yer alır.

Kanunun dili bu ayrımı kamu davasının düşmesi, cezanın ortadan kalkması, infaz edilmemesi veya kamu davasının açılmaması gibi farklı sonuç ifadeleriyle kurar.

Ölüm, kişinin ceza sorumluluğunun şahsiliğiyle uyumlu en açık düşme nedenidir.

Sanık ölürse kamu davasının düşmesine karar verilir; çünkü artık hakkında mahkumiyet kurulabilecek kişi yoktur.

Buna rağmen kanun, niteliği itibarıyla müsadereye tabi eşya ve maddi menfaatler bakımından davaya devam edilmesine izin verir.

Bu ayrım önemlidir: ölüm, sanığa ceza verilmesini sona erdirir; fakat suçla bağlantılı olup müsadereye konu olabilecek eşya veya menfaatin hukuki akıbetini her zaman kapatmaz.

Hükümlünün ölümü ise mahkumiyet sonrası döneme ilişkindir.

Bu halde hapis cezaları ve henüz infaz edilmemiş adli para cezaları ortadan kalkar.

Buna karşılık ölümden önce kesinleşmiş müsadere ve yargılama giderleri infaz edilir.

Böylece kanun, kişiye sıkı sıkıya bağlı cezalarla malvarlığına veya muhakeme giderine ilişkin kesinleşmiş sonuçları birbirinden ayırır.

Af kurumu iki farklı etkiyle düzenlenir.

Genel af, en geniş sonuç doğuran aftır: kamu davası düşer ve hükmolunan cezalar bütün neticeleriyle birlikte ortadan kalkar.

Bu ifade yalnız infazın durmasını değil, cezanın bağlı sonuçlarının da silinmesini anlatır.

Özel af ise daha sınırlıdır.

Hapis cezasının infaz kurumunda çektirilmesine son verebilir, infaz kurumunda geçirilecek süreyi kısaltabilir veya hapis cezasını adli para cezasına çevirebilir.

Ancak özel af, mahkumiyet nedeniyle doğan hak yoksunluklarını kural olarak kendiliğinden sona erdiren bir kurum değildir.

Bu yüzden genel af ile özel af arasındaki ana fark, genel affın dava ve mahkumiyet sonuçlarını tümden kaldırmaya yönelmesi, özel affın ise esas olarak infaz biçimi ve süresine müdahale etmesidir.

Dava zamanaşımı, kamu davasının belirli sürelerin geçmesiyle düşmesini sağlar.

Kanun, süreyi suç için öngörülen cezanın ağırlığına göre kademelendirir: ağırlaştırılmış müebbet hapis gerektiren suçlarda otuz yıl, müebbet hapis gerektiren suçlarda yirmi beş yıl, yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis gerektiren suçlarda yirmi yıl, beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis gerektiren suçlarda on beş yıl, beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adli para cezası gerektiren suçlarda sekiz yıl geçmesiyle kamu davası düşer.

Sürenin belirlenmesinde suçun kanundaki cezasının yukarı sınırı esas alınır; seçimlik cezalı suçlarda zamanaşımı bakımından hapis cezasına bakılır.

Suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli halleri de dosyadaki mevcut deliller itibarıyla dikkate alınır.

Çocuk failler bakımından süreler ayrıca azalır: fiili işlerken on iki yaşını doldurmuş fakat on beş yaşını doldurmamış olanlarda sürelerin yarısı, on beş yaşını doldurmuş fakat on sekiz yaşını doldurmamış olanlarda üçte ikisi uygulanır.

Dava zamanaşımında başlangıç anı suçun türüne göre değişir.

Tamamlanmış suçlarda süre suçun işlendiği günden başlar; teşebbüs halinde kalan suçlarda son hareketin yapıldığı gün esas alınır.

Kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği, zincirleme suçlarda son suçun işlendiği gün başlangıçtır.

Çocuklara karşı üstsoy veya çocuk üzerinde hüküm ve nüfuzu olan kimseler tarafından işlenen suçlarda ise süre çocuğun on sekiz yaşını bitirdiği günden işlemeye başlar.

Bazı ağır devlet suçları bakımından yurt dışında işlenme halinde dava zamanaşımının hiç uygulanmaması da kanunda ayrıca gösterilmiştir.

Durma ve kesilme, dava zamanaşımının işleyişini değiştiren iki ayrı mekanizmadır.

Soruşturma veya kovuşturmanın izin, karar ya da başka bir mercide çözülecek meselenin sonucuna bağlı olduğu hallerde zamanaşımı durur; engel kalkınca kaldığı yerden devam eder.

Kaçaklık kararının kaldırılmasına kadar geçen dönem de bu kapsamda düşünülür.

Kesilmede ise süre yeniden işlemeye başlar.

Şüpheli veya sanıklardan birinin savcı huzurunda ifadesinin alınması ya da sorguya çekilmesi, bunlardan biri hakkında tutuklama kararı verilmesi, suçla ilgili iddianame düzenlenmesi veya sanıklardan bir kısmı hakkında da olsa mahkumiyet kararı verilmesi zamanaşımını keser.

Birden fazla kesme nedeni varsa süre son kesme nedeninden itibaren yeniden başlar; ancak kesilme, kanundaki sürenin en fazla yarısı kadar uzamaya yol açabilir.

Ceza zamanaşımı dava zamanaşımından farklıdır; burada artık yargılama değil, kesinleşmiş cezanın infazı söz konusudur.

Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezaları kırk yılda, müebbet hapis cezaları otuz yılda, yirmi yıl ve daha fazla süreli hapis cezaları yirmi dört yılda, beş yıldan fazla hapis cezaları yirmi yılda, beş yıla kadar hapis ve adli para cezaları on yılda infaz edilmez hale gelir.

Çocuk failler için dava zamanaşımındaki yarı ve üçte iki oranları ceza zamanaşımında da uygulanır.

Bir hüküm farklı türlerde cezalar içeriyorsa en ağır ceza için öngörülen süre esas alınır.

Ceza zamanaşımı hükmün kesinleştiği veya infazın herhangi bir şekilde kesintiye uğradığı günden başlar; kalan ceza miktarı üzerinden hesaplanır.

Yetkili merciin infaz için hükümlüye kanuna göre tebligat yapması, bu amaçla hükümlünün yakalanması veya mahkumun üst sınırı iki yıldan fazla hapis gerektiren kasıtlı bir suç işlemesi ceza zamanaşımını keser.

Ceza zamanaşımı doluncaya kadar cezaya bağlı hak yoksunlukları da devam eder; müsadere hükmü ise kesinleşmeden itibaren yirmi yıl geçtikten sonra infaz edilmez.

Zamanaşımı bakımından ortak hesap kuralı gün, ay ve yıl birimlerinin nasıl anlaşılacağını da söyler: bir gün yirmi dört saat, bir ay otuz gündür; yıl resmi takvime göre hesaplanır.

Dava ve ceza zamanaşımı re'sen uygulanır.

Bu, mahkemenin veya ilgili makamın tarafların ileri sürmesini beklemeden zamanaşımını dikkate alması demektir.

Şüpheli, sanık veya hükümlü zamanaşımından vazgeçemez; çünkü kurum yalnız kişisel bir savunma hakkı değil, devletin cezalandırma yetkisinin zaman bakımından sınırıdır.

Şikayete bağlı suçlarda düşme mekanizması mağdurun veya kanunen yetkili kişinin iradesiyle bağlantılıdır.

Yetkili kişi altı ay içinde şikayette bulunmazsa soruşturma ve kovuşturma yapılamaz.

Bu altı aylık süre, zamanaşımı süresini aşmamak koşuluyla fiilin ve failin kim olduğunun bilindiği veya öğrenildiği günden başlar.

Şikayet hakkı birden çok kişiye aitse birinin süreyi kaçırması diğerlerinin hakkını düşürmez.

Kovuşturması şikayete bağlı suçlarda, kanunda aksi yazılı değilse suçtan zarar görenin vazgeçmesi davayı düşürür; fakat hüküm kesinleştikten sonraki vazgeçme cezanın infazına engel olmaz.

İştirak halinde işlenen suçlarda sanıklardan biri hakkındaki vazgeçme diğerlerini de kapsar; ancak kanunda aksi yoksa vazgeçme, bunu kabul etmeyen sanığı etkilemez.

Vazgeçme kamu davasını düşürmüş ve vazgeçen kişi bu sırada şahsi haklarından da vazgeçtiğini ayrıca açıklamışsa, artık hukuk mahkemesinde dava açamaz.

Düşmenin etkisi, ceza hukuku ile özel hukuk sonuçlarının karıştırılmaması için ayrıca düzenlenir.

Genel af, özel af ve şikayetten vazgeçme, müsadere edilmiş şeylerin veya ödenmiş adli para cezasının geri alınmasını gerektirmez.

Kamu davasının düşmesi, malların geri alınması veya uğranılan zararın tazmini için açılan şahsi hak davasını etkilemez.

Cezanın düşmesi de şahsi haklar, tazminat ve yargılama giderleriyle ilgili hükümleri ortadan kaldırmaz; yalnız genel af halinde yargılama giderleri istenemez.

Bu yapı, ceza davasının sona ermesiyle mağdurun malvarlığına veya tazminata ilişkin talebinin her zaman aynı anda sona ermeyeceğini gösterir.

Önödeme, sınırlı ağırlıktaki bazı suçlarda failin kanunda gösterilen parasal tutarı ve soruşturma giderlerini ödemesiyle kamu davasının açılmaması veya açılmış davanın düşmesi sonucunu doğuran özel bir kurumdur.