HMGS Nedensellik Bağı Konu Anlatımı

Nedensellik bağı, özellikle neticeli suçlarda fiil ile kanuni sonuç arasındaki bağlantıyı ifade eder.

TCK’da “nedensellik bağı” başlıklı bağımsız bir tanım maddesi bulunmasa da kanunun kast, taksir, netice sebebiyle ağırlaşmış suç ve hata hükümleri bu bağın nasıl işlediğini gösterir.

Neticeli suçlarda failin bir hareket yapmış olması tek başına yeterli değildir; kanunun aradığı neticenin de bu hareketten doğması gerekir.

Eğer sonuç failin davranışından değil, bağımsız başka bir sebepten meydana gelmişse o netice faile yüklenemez.

Bu nedenle nedensellik, suçun maddi yönü ile manevi yönü arasında köprü kuran temel kavramlardan biridir.

Ceza hukuku bakımından ilk aşama olgusal bağlantıdır.

Bir hareket yapılmış, ardından bir netice ortaya çıkmış olabilir; fakat aradaki ilişki yalnızca zaman sıralamasıyla kurulamaz. “Önce hareket oldu, sonra sonuç doğdu” demek nedensellik için yeterli değildir.

Hareketin neticenin meydana gelmesine katkı sağlayıp sağlamadığı, neticenin bu davranışın etkisiyle açıklanıp açıklanamadığı incelenir.

TCK’nın yer bakımından uygulama hükmünde fiilin Türkiye’de kısmen veya tamamen işlenmesi ya da neticenin Türkiye’de doğması hâlinde suçun Türkiye’de işlenmiş sayılması, neticenin suç yapısında bağımsız önem taşıyabileceğini gösterir.

Ancak bu hüküm sorumluluk teorisini baştan sona açıklamaz; yalnız neticenin, suçun işlendiği yer bakımından da dikkate alınan bir unsur olduğunu hatırlatır.

Kast hükmü, nedensellik bağının failin bilme ve isteme alanıyla ilişkisini gösterir.

Kast, suç tipindeki unsurların bilinçli ve iradi biçimde gerçekleştirilmesini gerektirir.

Neticeli bir suçta netice, tipik unsur olarak karşımıza çıkar; failin hareketinin bu neticeye yöneldiğini bilmesi ve istemesi doğrudan kast bakımından önemlidir.

Olası kastta fail, neticenin gerçekleşebileceğini görür ve buna rağmen davranışını sürdürür.

Bu durumda nedensellik bağı yalnızca dış dünyada hareket ile netice arasında değil, failin zihninde öngörülen ihtimalle de bağlantılıdır.

Failin neticeyi hiç öngörmediği bir olayda doğrudan veya olası kasttan söz etmek güçleşir; fakat bu durum otomatik olarak sorumsuzluk anlamına gelmez, çünkü taksir hükümleri ayrıca değerlendirilir.

Taksir düzenlemesi nedensellik bağını daha açık biçimde hissettirir.

Taksirde davranış, dikkat ve özen yükümlülüğünün ihlali nedeniyle kanuni neticeyi doğurur; fail bu neticeyi basit taksirde öngörmemiştir.

Burada önemli olan, failin öngörmemiş olmasına rağmen neticenin onun özensiz davranışına bağlanabilmesidir.

Özen yükümlülüğü ihlal edilmiş olsa bile netice bu ihlalden kaynaklanmıyorsa taksirli sorumluluk kurulamaz.

Örneğin birden çok etkenin bulunduğu olaylarda her özensizlik otomatik biçimde sonuçtan sorumluluk yaratmaz; neticenin hangi davranışla açıklanabildiği ayrıca saptanır.

Bilinçli taksirde fail netice ihtimalini görür fakat gerçekleşmeyeceğine güvenir; bu hâlde de fiil ile netice arasındaki bağlantı korunur, yalnız failin öngörü düzeyi cezada artırım sebebi olur.

Netice sebebiyle ağırlaşmış suç hükmü, nedensellik ile kusur arasındaki sınırı en öğretici biçimde kurar.

Failin kastettiğinden daha ağır ya da farklı bir sonuç doğabilir.

Kanun bu durumda, yalnızca “failin fiili olmasaydı sonuç olmayacaktı” demekle yetinmez; ağır veya başka netice bakımından failin en az taksir düzeyinde sorumlu olmasını arar.

Bu düzenleme, objektif sorumluluğun reddi anlamına gelir.

Önce fiilin ağır neticeye sebep olup olmadığı incelenir, sonra bu ağır neticenin fail tarafından en azından dikkat ve özen yükümlülüğü çerçevesinde öngörülebilir olup olmadığı değerlendirilir.

Failin fiili ile ağır sonuç arasında olgusal bağ bulunsa bile, ağır netice bakımından en az taksir kurulamazsa ceza sorumluluğu genişletilemez.

Hata hükmü de nedensellik bağının manevi unsurla temasını ortaya koyar.

Kişi suçun maddi unsurlarını bilmiyorsa kasten hareket etmiş sayılmaz.

Neticeli suçlarda maddi unsur yalnız hareketten ibaret değildir; netice ve failin davranışıyla netice arasındaki bağ da değerlendirme alanına girer.

Fail, olayın maddi akışını bilmediği için tipik sonucu kendi fiiline bağlayamıyorsa kast ortadan kalkabilir.

Ancak kanun taksirli sorumluluk ihtimalini saklı tutar.

Bu saklılık, failin bilmediği olguyu bilmesi gerekip gerekmediği, gerekli dikkati gösterseydi neticeyi öngörebilip öngöremeyeceği sorularını gündeme getirir.

Nedensellik bağını çalışırken en yaygın hata, onu yalnız “sebep olmak” kelimesine indirgemektir.

Ceza hukukunda sonuç faile yüklenirken üç katman birlikte düşünülür: hareket ile netice arasında dış dünyada bağlantı, bu bağlantının suç tipindeki neticeyi açıklaması ve failin bu neticeyle kast ya da taksir düzeyinde ilişkilendirilebilmesi.

TCK’nın taksirli suçlarda herkesin kendi kusurundan sorumlu tutulacağını söylemesi de aynı çizgiyi güçlendirir.

Bir olayda birden fazla kişinin davranışı varsa, hepsinin aynı neticeden aynı şekilde sorumlu tutulacağı varsayılamaz.

Her kişi bakımından davranış, netice ve kusur ayrı ayrı kurulmalıdır.

Bu nedenle nedensellik bağı, sınav çözümünde görünmeyen ama bütün neticeli suç analizini taşıyan ana iskelet olarak ele alınmalıdır.

Nedensellik bağı, ihmali davranışlar ve çok failli olaylar bakımından daha dikkatli kullanılmalıdır.

TCK’nın genel hükümlerinde taksirli suçlarda birden fazla kişi varsa herkesin kendi kusurundan sorumlu olacağı belirtilir.

Bu düzenleme, aynı neticeye birden çok davranışın katkı sağlaması hâlinde her fail bakımından ayrı bağlantı kurulması gerektiğini gösterir.

Bir kişi bakımından davranış neticenin açıklanmasında anlamlı olabilirken, başka bir kişinin davranışı yalnız tali veya ilgisiz kalabilir.

Bu nedenle netice gerçekleşti diye olay yerindeki herkesin nedensellik zincirine dahil edilmesi hatalıdır.

Her failin hangi yükümlülüğü ihlal ettiği, bu ihlalin neticeyi doğuran süreçte hangi rolü oynadığı ve neticenin o kişi bakımından öngörülebilir olup olmadığı ayrı ayrı gösterilmelidir.

Teşebbüs ve gönüllü vazgeçme hükümleri de nedensellik düşüncesinin ters tarafından anlaşılmasına yardımcı olur.

Kişi işlemeyi kastettiği suça elverişli hareketlerle doğrudan başlar, fakat elinde olmayan sebeplerle netice gerçekleşmezse tamamlanmış suçtan değil teşebbüsten sorumluluk gündeme gelir.

Burada neticenin yokluğu, tamamlanmış neticeli suçun kurulmasını engeller.

Gönüllü vazgeçmede ise fail kendi çabasıyla suçun tamamlanmasını veya neticenin doğmasını önlerse teşebbüsten cezalandırılmaz; ancak o ana kadar gerçekleşen kısım bağımsız bir suç oluşturuyorsa yalnız o suçtan sorumlu olur.

Bu hükümler, neticenin gerçekleşip gerçekleşmemesinin ve gerçekleşmişse hangi davranışa bağlandığının ceza sorumluluğunda ne kadar belirleyici olduğunu gösterir.

Nedensellik analizinde “başka sebepler de vardı” savunması tek başına yeterli değildir.