HMGS Kanunun Yer Bakımından Uygulanması Konu Anlatımı

Kanunun yer bakımından uygulanması, ceza kanununun coğrafi ve kişisel etki alanını gösterir.

Bir suçla Türkiye arasında hangi bağ kurulduğunda Türk Ceza Kanunu uygulanacaktır, hangi hallerde yurt dışındaki fiil Türkiye’de yargılanabilecektir, yabancı ülkede verilen karar Türkiye’deki yargılamayı engeller mi gibi sorular bu başlık altında çözülür.

TCK’nın sistemi tek bir ilkeye dayanmaz; mülkilik ilkesi temel kuraldır, fakat kişisellik ve bazı suçlar bakımından evrensellik niteliği taşıyan düzenlemeler bu temel kuralı tamamlar.

Bu nedenle sınavda önce suçun Türkiye’de işlenmiş sayılıp sayılmadığı araştırılmalı, bu mümkün değilse yurt dışı suçları için aranan özel bağlar tek tek kontrol edilmelidir.

Mülkilik ilkesi TCK madde 8’de yer alır.

Türkiye’de işlenen suçlar hakkında Türk kanunları uygulanır.

Bir suçun Türkiye’de işlenmiş sayılması için hareketin ve neticenin birlikte Türkiye’de gerçekleşmesi şart değildir.

Fiilin yalnız bir bölümünün Türkiye’de yapılması ya da neticenin Türkiye’de ortaya çıkması da yeterlidir.

Örneğin failin hareketlerinin bir kısmı başka ülkede başlamış, sonuç Türkiye’de doğmuş olabilir; bu durumda suç Türkiye’de işlenmiş kabul edilir.

Tersine, hareket Türkiye’de yapılıp netice başka yerde doğsa bile fiilin Türkiye bağlantısı devam eder.

Bu geniş kabul, sınır aşan suçlarda failin yalnız teknik coğrafya ayrımıyla Türk ceza hukukundan kaçmasını önler.

Türkiye kavramı ceza kanununun uygulanması bakımından sadece kara parçasını anlatmaz.

Türk kara ve hava sahaları ile karasuları doğrudan kapsamdadır.

Açık denizde veya açık deniz üzerindeki hava sahasında bulunan Türk deniz ve hava araçlarında ya da bu araçlar kullanılarak işlenen suçlar da Türkiye’de işlenmiş sayılır.

Türk deniz ve hava savaş araçları için bağlantı daha güçlüdür; bu araçlarda veya araçlarla işlenen suçlarda da Türk kanunu uygulanır.

Türkiye’nin kıta sahanlığında veya münhasır ekonomik bölgesinde kurulmuş sabit platformlarda ya da bu platformlara karşı işlenen suçlar da aynı kapsama alınmıştır.

Öğrenme açısından burada “ülke” kelimesini dar anlamda sınır çizgisiyle sınırlamamak gerekir; kanun, egemenlik ve bayrak bağlantısını ceza hukuku alanına taşır.

Türkiye’de işlenen suç bakımından yabancı ülkede hüküm verilmiş olması Türk yargılamasını ortadan kaldırmaz.

TCK madde 9, Türkiye’de işlediği suç sebebiyle yabancı ülkede hakkında karar verilen kişinin Türkiye’de yeniden yargılanacağını düzenler.

Benzer biçimde, yabancı ülkede Türkiye adına görev yapan kişinin görev nedeniyle işlediği suçta, yabancı mahkumiyet bulunsa bile Türkiye’de yeniden yargılama yapılır.

Bu hükümler mülkilik ve devlet görevi bağlantısının gücünü gösterir.

Burada mesele çifte cezalandırma değil, Türk ceza yargısının kendi egemenlik alanıyla doğrudan ilgili fiili denetleme yetkisidir; ayrıca yabancı ülkede özgürlükten yoksun kalınan sürelerin mahsubu gibi dengeleyici hükümler de sistem içinde yer alır.

Yurt dışında Türk vatandaşı tarafından işlenen suçlar aktif kişisellik başlığı altında değerlendirilir.

TCK madde 11’e göre, 13. maddede ayrıca sayılan suçlar dışında, bir Türk vatandaşı yabancı ülkede Türk kanunlarına göre alt sınırı bir yıldan az olmayan hapis cezasını gerektiren bir suç işler ve Türkiye’de bulunursa, yabancı ülkede hüküm verilmemiş olması ve Türkiye’de kovuşturulabilirlik şartıyla Türk kanununa göre cezalandırılabilir.

Ceza alt sınırı bir yıldan azsa yargılama zarar görenin veya yabancı hükümetin şikayetine bağlıdır; şikayetin vatandaşın Türkiye’ye girişinden itibaren altı ay içinde yapılması gerekir.

Bu kurallar failin vatandaşlığına dayanır, fakat otomatik ve sınırsız değildir.

Failin Türkiye’de bulunması, yabancı hüküm ve kovuşturulabilirlik gibi koşullar mutlaka aranır.

Yabancı tarafından yurt dışında işlenen suçlar bakımından madde 12 daha ayrıntılı bir yapı kurar.

Yabancı, 13. maddede sayılanlar dışında, Türk kanununa göre alt sınırı en az bir yıl hapis cezasını gerektiren bir suçu Türkiye’nin zararına işler ve Türkiye’de bulunursa Türk kanunu uygulanabilir; yargılama Adalet Bakanının istemine bağlıdır.

Suç bir Türk vatandaşının veya Türk kanunlarına göre kurulmuş özel hukuk tüzel kişisinin zararına işlenmişse, failin Türkiye’de bulunması ve yabancı ülkede hüküm verilmemiş olması koşuluyla zarar görenin şikayeti aranır.

Mağdur yabancı olduğunda ise daha sıkı koşullar vardır: suçun alt sınırı üç yıldan az olmamalı ve geri verme anlaşması bulunmamalı ya da geri verme istemi kabul edilmemiş olmalıdır; bu halde de Adalet Bakanı istemi gerekir.

Madde 13, bazı suçlarda bağlantıyı daha da genişletir.

Devletin güvenliğine, anayasal düzene, milli savunmaya, devlet sırlarına veya uluslararası nitelikte ağır suçlara ilişkin gruplar ile işkence, çevrenin kasten kirletilmesi, uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti, uyuşturucu kullanımını kolaylaştırma, parada sahtecilik, paraya ve kıymetli damgalara ilişkin araç suçları, mühürde sahtecilik, fuhuş, ulaşım araçlarının kaçırılması veya alıkonulması ve bu araçlara karşı belirli zarar verme suçları bakımından, fiilin vatandaş veya yabancı tarafından yabancı ülkede işlenmesi Türk kanunlarının uygulanmasına engel değildir.

Bazı gruplarda Türkiye’de yargılama Adalet Bakanının talebine bağlı tutulmuştur.

Bu düzenleme, failin veya mağdurun kimliğinden çok suçun niteliğine önem verir.

Yurt dışı bağlantılı suçlarda tamamlayıcı teknik hükümler ihmal edilmemelidir.

Madde 14, madde 11 ve 12 kapsamındaki hallerde suç maddesinde hapis cezası ile adli para cezası seçimlikse soruşturma veya kovuşturma açılmayacağını belirtir.

Madde 15, cezanın soruşturma koşulu olduğu hallerde hesaplamanın nasıl yapılacağını gösterir; soruşturma evresinde ileri sürülen ağırlaştırıcı nedenlerin aşağı sınırı ve hafifletici nedenlerin yukarı sınırı dikkate alınır.

Madde 16’ya göre kişi aynı suç nedeniyle yabancı ülkede gözaltında, gözlem altında, tutuklu veya hükümlü olarak süre geçirmişse bu süre Türkiye’de verilecek cezadan düşülür.

Bu kural, yer bakımından uygulama başlığının yalnız yetki kurmadığını, adil sonuç için mahsup mekanizması da içerdiğini gösterir.

Yabancı mahkeme kararlarının hak yoksunluğu sonuçları da Türk hukukunda karşılık bulabilir.

Yabancı hüküm Türk hukuk düzenine aykırı değilse ve Türk kanunlarına göre bir haktan yoksunluğu gerektiriyorsa mahkeme, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine bu sonuçların Türkiye’de de geçerli olmasına karar verebilir.

Ayrıca Türkiye’nin egemenlik alanı dışında işlenen suçlar nedeniyle Türkiye’de yargılama yapılırken, Türk kanununa göre verilecek ceza kural olarak suçun işlendiği ülke kanunundaki üst sınırı aşamaz.

Ancak suç Türkiye’nin güvenliğine karşı veya Türkiye’nin zararına, Türk vatandaşına karşı ya da Türk kanunlarına göre kurulmuş özel hukuk tüzel kişisi zararına işlenmişse bu sınırlama uygulanmaz.

Bu istisna, mağdur veya korunan menfaat Türkiye ile güçlü biçimde bağlantılı olduğunda yabancı üst sınırın bağlayıcı olmadığını gösterir.