HMGS Kusurluluğu Etkileyen Nedenler Konu Anlatımı

Kusurluluğu etkileyen nedenler, ceza hukukunda suçun dış görünüşünden failin kişisel sorumluluğuna geçilen aşamayı anlatır.

Bir davranış kanundaki suç tanımına uygun olabilir ve hukuka aykırılık da taşıyabilir; buna rağmen failin içinde bulunduğu durum, ondan hukuka uygun davranmasının beklenip beklenemeyeceği veya davranışını yönlendirme yeteneğinin ne ölçüde bulunduğu bakımından ayrıca incelenir.

Bu nedenle bu başlık, suçun maddi unsurlarından farklıdır.

Failin hareketi, netice ve nedensellik gibi unsurlar tamamlandıktan sonra, kişiye ceza verilmesinin adil olup olmadığı kusurluluk düzeyinde tartışılır.

HMGS bakımından temel yaklaşım şudur: aynı olayda önce hukuka uygunluk nedeni var mı diye bakılır; yoksa kusurluluğu kaldıran veya azaltan neden bulunup bulunmadığı değerlendirilir.

Çünkü ilk grup fiilin hukuk düzenince izin verilen bir fiil sayılmasına, ikinci grup ise failin cezalandırılmamasına veya daha az cezalandırılmasına yol açar.

Cebir ve şiddet, korkutma ve tehdit halinde failin iradesi dış baskıyla belirlenmiş olabilir.

TCK, kişinin karşı koyamayacağı veya kurtulamayacağı nitelikte cebir ve şiddet altında ya da kesin ve ağır bir korkutma veya tehdit sonucu suç işlemesi halinde ona ceza verilmeyeceğini kabul eder.

Buradaki ölçü, sıradan bir baskı veya rahatsız edici bir uyarı değildir; failin hukuka uygun davranma imkanını fiilen ortadan kaldıran yoğunluk aranır.

Bu durumda suçu işleyen görünürde baskı altındaki kişi olsa da, ceza hukuku sorumluluğu baskıyı kullanan kişiye yöneltir.

Sınav sorularında tehdidin ağırlığı, kaçınılabilir olup olmadığı ve failin alternatif davranış imkanının bulunup bulunmadığı özellikle önemlidir.

Kişi basit bir menfaat kaybından çekindiği için suç işlerse bu maddeye dayanamaz; buna karşılık yaşamsal veya ağır bir tehlikenin zorlayıcı etkisi altında hareket etmişse kusurluluk kalkabilir.

Haksız tahrik, kusurluluğu tümden ortadan kaldırmayan, fakat cezanın azaltılmasına neden olan klasik kurumdur.

Fail, haksız bir fiilin kendisinde oluşturduğu hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işlerse cezada indirim yapılır.

Burada üç basamak birlikte aranır: önce mağdurdan veya olaydan kaynaklanan haksız bir fiil bulunmalı, sonra bu fiil failde yoğun öfke ya da derin elem doğurmalı, son olarak işlenen suç bu psikolojik etkinin altında gerçekleştirilmelidir.

Tahrik, mağdurun her rahatsız edici davranışını otomatik indirim sebebi yapmaz.

Fiilin haksızlığı, failin ruh halindeki yoğunluk ve suçla tahrik arasında bağlantı somut olayda kurulmalıdır.

Ağırlaştırılmış müebbet ve müebbet hapis gerektiren suçlarda kanun özel ceza aralıkları öngörür; diğer suçlarda ise cezanın belirli oranlarda indirilmesine imkan tanır.

En önemli tuzak, haksız tahriki meşru savunma sanmaktır.

Meşru savunmada devam eden veya gerçekleşmesi muhakkak saldırıya karşı korunma vardır; haksız tahrikte ise fail, haksız fiilin yarattığı duygusal etkiyle suç işler.

Hata hükümleri kusurluluk konusunun en teknik bölümüdür.

Fail suçun kanuni tanımındaki maddi unsurları bilmiyorsa kasten hareket etmiş sayılmaz.

Örneğin davranışının yöneldiği şeyin suçun konusu olduğunu bilmeyen kişi bakımından kast ortadan kalkabilir; ancak fiil taksirle de cezalandırılıyorsa taksir sorumluluğu saklıdır.

Daha ağır veya daha az cezayı gerektiren nitelikli hallerde hataya düşen kişi de bu hatasından yararlanır.

Ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenlerin koşullarında hata varsa, bu hatanın kaçınılmaz olması halinde fail lehine sonuç doğar.

Ayrıca kişi işlediği fiilin haksızlık oluşturduğu konusunda kaçınılmaz hataya düşmüşse cezalandırılmaz.

Buradaki anahtar kelime kaçınılmazlıktır.

Hukuku bilmemek genel olarak mazeret değildir; ancak somut olayda kişinin hatadan kaçınması objektif olarak beklenemiyorsa kusurluluk kalkar.

Sınavda bu ayrım, özellikle maddi unsur hatası ile haksızlık yanılgısı arasında sorulur.

Yaş küçüklüğü, kusur yeteneğinin gelişim düzeyiyle ilgilidir.

Fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu yoktur; bu kişiler hakkında ceza kovuşturması yapılamaz, fakat çocuklara özgü güvenlik tedbirleri gündeme gelebilir.

On iki yaşını doldurmuş fakat on beş yaşını doldurmamış çocuklarda ikili değerlendirme yapılır.

Çocuk fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamıyor veya davranışlarını yönlendirme yeteneği yeterince gelişmemişse ceza sorumluluğu yoktur.

Bu yetenekler varsa ceza verilir, ancak kanunun öngördüğü indirimli rejim uygulanır.

On beş ile on sekiz yaş grubu bakımından sorumluluk kabul edilir, fakat ceza azaltılır ve hapis cezaları bakımından üst sınırlar devreye girer.

Bu konu ezberden çok tarih hesabı ister.

Yaş, soruşturma veya hüküm tarihine göre değil, fiilin işlendiği ana göre belirlenir.

Akıl hastalığı da kusur yeteneğini etkileyen bir nedendir.

Hastalık nedeniyle fail, fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamıyor veya davranışlarını yönlendirme yeteneği önemli ölçüde azalmışsa ceza verilmez; bunun yerine güvenlik tedbiri uygulanır.

Daha hafif düzeyde bir azalma varsa ceza tamamen kalkmaz, belirli indirim veya özel ceza rejimi gündeme gelir ve ayrıca akıl hastalarına özgü güvenlik tedbiri uygulanır.

Burada tıbbi tanı tek başına yeterli değildir.

Ceza hukuku bakımından belirleyici olan, hastalığın suç anındaki algılama ve yönlendirme yeteneğine etkisidir.

Kişinin daha sonra iyileşmesi ya da olaydan önce psikiyatrik geçmişinin bulunması tek başına sonucu belirlemez; bağlantı fiil zamanı bakımından kurulmalıdır.

Sağır ve dilsizlik, kanunda çocuklara ilişkin yaş basamaklarının daha ileri yaşlara taşınması yoluyla düzenlenir.

Bu düzenlemenin arkasındaki düşünce, algılama ve yönlendirme yeteneğinin gelişiminin bazı kişiler bakımından yaş küçüklüğüne benzer biçimde değerlendirilmesidir.

Bu nedenle sağır ve dilsiz kişi için hangi çocukluk rejiminin uygulanacağı, fiil tarihindeki yaşına göre belirlenir.

Geçici nedenler ile irade dışı alınan alkol veya uyuşturucu madde etkisi de benzer şekilde algılama veya davranışı yönlendirme yeteneğini önemli ölçüde ortadan kaldırmışsa cezasızlık sonucu doğurabilir.

Buna karşılık kişi alkolü veya uyuşturucuyu iradi olarak almışsa bu hükümden yararlanamaz.

Sınavda en sık yapılan hata, sarhoşluğu otomatik mazeret saymaktır.

Kanun yalnız geçici nedenleri ve irade dışı madde etkisini korur; kişinin bilerek aldığı maddenin etkisi altında suç işlemesi kusurluluğu kaldırmaz.

Kusurluluğu etkileyen nedenlerin ceza belirleme sırasındaki yeri de önemlidir.