HMGS Meşru Savunma Konu Anlatımı

Meşru savunma, ceza hukukunda kişinin haksız bir saldırı karşısında kendisini veya başkasını korumak için işlediği fiilin ceza yaptırımıyla karşılanmamasını sağlayan kurumdur.

TCK, yalnız kişinin kendi hakkını değil, başka bir kişiye ait hakkı da savunma konusu yapar.

Bu nedenle meşru savunma, bireysel menfaatin dar korunması değil, hukuk düzeninin haksız saldırı karşısında kişiye tanıdığı anlık koruma yetkisidir.

Kurumun temel mantığı şudur: Hukuken korunan bir hakka yönelen saldırı o anda devlet müdahalesiyle bertaraf edilemiyorsa, saldırıya uğrayan veya üçüncü kişi saldırıyı uzaklaştırmak için ölçülü bir karşı fiilde bulunabilir.

Bu fiil, koşulları varsa hukuka aykırı sayılmaz ve faile ceza verilmez.

Meşru savunmada ilk koşul saldırıdır.

Saldırı, bir hakka yönelmelidir; bu hak failin kendisine ait olabileceği gibi üçüncü bir kişiye de ait olabilir.

Kanun bu noktada hakkın türünü daraltmaz; önemli olan hukuken korunan bir değerin haksız biçimde hedef alınmasıdır.

Saldırının haksız olması gerekir.

Hukuka uygun bir yetkinin kullanılması, örneğin kanuni sınırlar içinde görev icrası, meşru savunma sebebi yapılamaz.

Saldırının haksızlığı ile saldıranın kusurlu olması aynı şey değildir.

Sınav bakımından önemli olan, savunmaya konu fiilin hukuk düzenince korunmayan bir saldırı niteliği taşımasıdır; saldırganın ayrıca cezalandırılabilir olup olmaması meşru savunma analizini her zaman belirlemez.

İkinci koşul saldırının zamanıdır.

TCK, gerçekleşmekte olan saldırının yanında, gerçekleşmesi kesin görünen veya tekrarı muhakkak olan saldırıyı da meşru savunma kapsamında düşünür.

Böylece kişi, saldırının zarar doğurmasını beklemek zorunda bırakılmaz.

Ancak uzak bir ihtimal, soyut korku veya geçmişte tamamlanmış bir saldırı meşru savunma için yeterli değildir.

Saldırı sona ermişse ve artık tekrar tehlikesi kesin değilse, sonradan yapılan karşı hareket savunma değil öç alma veya ayrı bir hukuka aykırı fiil olarak değerlendirilebilir.

Bu nedenle olay sorularında önce “saldırı hâlâ var mı, hemen başlayacak mı, kesin biçimde yenilenecek mi” sorusu sorulmalıdır.

Üçüncü koşul savunmanın zorunlu olmasıdır.

Failin yaptığı karşı fiil, saldırıyı o anki hâl ve şartlarda uzaklaştırma ihtiyacından doğmalıdır.

Zorunluluk, her zaman kaçma yükümlülüğü anlamına gelmez; fakat saldırıyı bertaraf etmeye elverişli ve gerekli olmayan davranışlar meşru savunma kapsamına alınamaz.

Savunmanın saldırıya yönelmesi de önemlidir.

Amaç saldırıdan korunmak olmalı, saldırı bahane edilerek ilgisiz kişilere veya saldırıyla bağlantısız değerlere zarar verilmemelidir.

Meşru savunma bu yönüyle saldırıya karşı hukuk düzeninin izin verdiği sınırlı bir direnme alanıdır.

Dördüncü koşul orantıdır.

Kanun savunmanın, saldırıyla ölçülü olmasını arar.

Orantı, matematiksel bir eşitlik değildir; saldırının niteliği, ağırlığı, kullanılan araçlar, tarafların durumu, olayın ani gelişimi ve korunmak istenen hak birlikte değerlendirilir.

Savunma, saldırıyı etkisiz kılmak için gerekli görülebilecek sınırı aşmamalıdır.

Öğrenme tuzağı, orantıyı yalnız araç karşılaştırmasına indirgemektir.

Araçlar önemlidir, fakat tek ölçüt değildir.

Hafif bir saldırıya çok ağır bir karşılık verilmesi orantıyı bozabilir; buna karşılık ciddi ve yakın bir saldırıda daha etkili bir savunma aracı kullanılması olayın koşullarına göre meşru kalabilir.

Koşullar bir araya geldiğinde meşru savunma faile ceza verilmemesi sonucunu doğurur.

Bu sonuç, kişisel bir acıma veya takdiri indirim değildir; fiilin hukuk düzeni tarafından haklı görülmesinden kaynaklanır.

Bu nedenle meşru savunma ile haksız tahrik karıştırılmamalıdır.

Haksız tahrikte fail, haksız fiilin doğurduğu öfke veya şiddetli üzüntü etkisiyle suç işler ve cezada indirim gündeme gelir.

Meşru savunmada ise fail güncel haksız saldırıyı defetmek için hareket eder ve koşullar varsa ceza verilmez.

Sınavlarda “mağdur önce haksız davrandı” bilgisi tek başına meşru savunma için yeterli değildir; haksız saldırının savunma anında devam edip etmediği ve savunmanın zorunlu olup olmadığı incelenmelidir.

Sınırın aşılması meşru savunmanın en hassas alanıdır.

Ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerde sınır kast olmadan aşılırsa ve ortaya çıkan fiil taksirle de cezalandırılabilen bir suçsa, taksirli suça ilişkin ceza indirilerek uygulanır.

Bu genel kural, failin hukuka uygunluk alanından çıktığını fakat bunu bilerek ve isteyerek yapmadığını kabul eder.

Meşru savunmaya özgü ikinci kural daha lehe sonuç doğurur: sınırın aşılması mazur görülebilecek heyecan, korku veya telaş nedeniyle gerçekleşmişse faile ceza verilmez.

Bu hüküm, saldırı anındaki psikolojik baskının kişinin ölçülü davranma kapasitesini etkileyebileceğini kabul eder.

Ancak her korku iddiası yeterli değildir; heyecan, korku veya telaşın olay koşullarında mazur görülebilir nitelikte olması gerekir.

Meşru savunmayı doğru uygulamak için olay sıralamasını dikkatle kurmak gerekir.

Önce haksız ve güncel bir saldırı bulunup bulunmadığı, sonra savunmanın bu saldırıyı defetmeye yönelik olup olmadığı, ardından zorunluluk ve orantı koşulları incelenmelidir.

Eğer tüm koşullar sağlanıyorsa cezasızlık doğar.

Koşullardan biri yoksa meşru savunma kurulamaz; yalnız sınırın aşılması tartışılıyorsa, aşmanın kastlı mı kast dışı mı olduğu ve özel olarak heyecan, korku veya telaşın mazur görülüp görülemeyeceği değerlendirilir.

Kurumun özü, kişiye genel bir saldırı hakkı tanımak değil, hukuk düzeninin koruyamadığı anda haksız saldırıya karşı sınırlı ve ölçülü korunmayı kabul etmektir.

Meşru savunma bakımından üçüncü kişi lehine savunma özellikle önemlidir.

Kanun, saldırıya uğrayan hakkın mutlaka savunmayı yapan kişiye ait olmasını aramaz.

Bir başkasına yönelen haksız saldırıyı gören kişi de, koşullar varsa savunma fiilinde bulunabilir.

Ancak bu imkân, üçüncü kişinin her çatışmaya sınırsız müdahale edebileceği anlamına gelmez.

Savunma yine haksız ve güncel saldırıya yönelmeli, saldırıyı uzaklaştırma amacını taşımalı ve orantılı kalmalıdır.

Üçüncü kişi lehine savunmada olayın yanlış değerlendirilmesi, saldırının bitmiş olması veya müdahalenin saldırıyla ilgisiz kişilere yönelmesi meşru savunmayı zayıflatır.

Meşru savunmanın hukuki sonucu ile cezada indirim nedenleri arasındaki fark da sınavlarda sık sorulur.

Meşru savunma koşulları tam ise fail cezalandırılmaz; çünkü fiil hukuka uygun kabul edilir.

Haksız tahrikte ise failin işlediği fiil hukuka uygun hâle gelmez, yalnız haksız fiilin doğurduğu yoğun duygusal etki nedeniyle cezada indirim yapılır.

Bu ayrım olayın zamanlamasında belirginleşir.

Haksız saldırı devam ederken saldırıyı defetmeye yönelik ölçülü hareket meşru savunma olabilir.