HMGS Zorunluluk Hâli Konu Anlatımı

Zorunluluk hâli, TCK’da ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenler bölümünde, meşru savunma ile aynı madde başlığı altında düzenlenir.

Belirli şartlar oluştuğunda kanuni sonuç, işlenen fiil nedeniyle faile ceza verilmemesidir.

Bu nedenle kurum günlük dildeki “mecbur kaldım” savunmasıyla aynı genişlikte değildir.

Kanun, ağır ve muhakkak bir tehlike karşısında kişinin kendisini veya başkasını kurtarmasını kabul eder; fakat bunu sıkı koşullara bağlar.

Öğrenme bakımından en önemli nokta, zorunluluk hâlini otomatik bir haklılık alanı gibi değil, kanunda sayılan şartlar gerçekleştiğinde cezasızlık sonucuna bağlanan teknik bir kurum olarak okumaktır.

İlk koşul, bir hakka yönelik tehlikenin bulunmasıdır.

Bu hak failin kendisine ait olabileceği gibi başka bir kişiye de ait olabilir.

Kanun bu yönüyle üçüncü kişi yararına hareket etmeyi de kapsar.

Ancak burada meşru savunmadaki haksız saldırı kavramı aranmaz.

Zorunluluk hâlinde merkezde saldırgan değil, ağır ve muhakkak tehlike vardır.

Tehlike doğal bir olaydan, kazadan, mekanik arızadan veya insan davranışından kaynaklanabilir.

Önemli olan, somut olayda korunmak istenen hakkın ciddi biçimde tehdit edilmesidir.

Tehlikenin fail tarafından bilerek meydana getirilmemiş olması gerekir.

Kişi kendi bilinçli davranışıyla tehlikeli durumu yaratıp sonra bu tehlikeyi gerekçe göstererek başkasının hakkına müdahale edemez.

Bu şart, kurumun kötüye kullanılmasını önler.

Failin tehlikenin doğumunda hiçbir ilgisinin bulunmaması her durumda aranmaz; fakat tehlikeyi bilerek yaratmış olması zorunluluk hâlinden yararlanmasını engeller.

Sınav olaylarında fail önce riskli durumu isteyerek oluşturmuş, ardından “başka çarem yoktu” demişse, bu unsur özellikle kontrol edilmelidir.

Tehlike ağır ve muhakkak olmalıdır.

Ağır tehlike, korunmak istenen hak bakımından ciddi zarar tehdidini ifade eder.

Muhakkaklık ise uzak, varsayımsal veya belirsiz risklerin yeterli olmadığını gösterir.

Tehlikenin mutlaka gerçekleşmiş olması gerekmez; fakat gerçekleşme ihtimali somut ve güçlü olmalıdır.

Sırf ileride bir zarar doğabilir düşüncesiyle başkasının hakkına müdahale etmek zorunluluk hâli sonucunu doğurmaz.

Olay çözümünde tehlikenin zamanı, yoğunluğu ve gerçekleşme ihtimali birlikte değerlendirilmelidir.

Bir diğer koşul, başka suretle korunma olanağının bulunmamasıdır.

Fail tehlikeyi başkasına zarar vermeden veya daha hafif bir müdahaleyle bertaraf edebiliyorsa zorunluluk hâli kurulamaz.

Bu unsur, kurumun son çare niteliğini açıklar.

Elbette olay anındaki şartlar gerçekçi biçimde değerlendirilmelidir; failden sakin ve uzun bir hesap yapması beklenmez.

Buna rağmen makul biçimde kullanılabilecek daha güvenli veya daha az zarar verici bir yol mevcutsa, ağır müdahale için TCK 25/2’deki cezasızlık sonucuna gidilemez.

Orantı koşulu, tehlikenin ağırlığı ile müdahale edilen konu ve kullanılan araç arasında ölçü bulunmasını gerektirir.

Bu ölçü, meşru savunmadaki saldırı-savunma dengesiyle aynı şekilde kurulmaz.

Meşru savunmada haksız saldırıya karşı savunma tartışılırken, zorunluluk hâlinde çoğu zaman tehlikeyi yaratmayan bir kişinin menfaatine zarar verilir.

Bu nedenle korunan değer ile zarar verilen değer arasındaki denge daha belirgin hâle gelir.

Çok hafif bir tehlikeden kurtulmak için çok ağır bir zarara yol açmak orantıyı bozar.

Ağır ve muhakkak tehlikeyi önlemek için sınırlı ve gerekli müdahale ise diğer şartlarla birlikte ceza verilmemesi sonucuna bağlanabilir.

Meşru savunma ile zorunluluk hâlini ayırmak gerekir.

Meşru savunmada kendisine veya başkasına ait hakka yönelen haksız saldırı vardır ve fiil bu saldırıyı o anda defetme zorunluluğuyla işlenir.

Zorunluluk hâlinde ise haksız saldırgan bulunması şart değildir; tehlike saldırı dışı bir kaynaktan gelebilir ve müdahale çoğu zaman tehlikeyi yaratan kişiye değil başka bir konuya yönelir.

Haksız saldırı varsa önce meşru savunma koşulları, saldırı değil ağır ve muhakkak tehlike varsa zorunluluk hâli koşulları düşünülmelidir.

Koşullar gerçekleştiğinde faile ceza verilmez.

Buna karşılık koşulların eksik olduğu olaylarda yalnız tehlikenin varlığı yeterli değildir.

Fail tehlikeyi bilerek yaratmışsa, başka korunma olanağı varsa veya orantı bozulmuşsa TCK 25/2’nin sonucu uygulanmaz.

Bu nedenle çözümde dört soru sırayla sorulmalıdır: ağır ve muhakkak tehlike var mı, fail bu tehlikeyi bilerek mi yarattı, başka korunma imkânı var mı, konu ve araç tehlikenin ağırlığıyla orantılı mı.

Sınırın aşılması TCK 27 bakımından ayrıca incelenir.

Ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerde sınır kast olmaksızın aşılırsa ve fiil taksirle işlendiğinde de cezalandırılabiliyorsa, taksirli suç için öngörülen ceza belirli oranda indirilerek hükmolunur.

Zorunluluk hâli bakımından bu, failin tehlikeden kurtulma çabasında ölçüyü istemeden kaçırdığı durumlarda gündeme gelebilir.

Sınırın kasten aşılması bu indirimli taksir sonucuna girmez.

Meşru savunmada mazur görülebilecek heyecan, korku veya telaş nedeniyle sınır aşılmışsa ceza verilmemesi özel olarak düzenlenmiştir; bu özel cümle zorunluluk hâli için yazılmamıştır.

Bu ayrım sınav sorularında pratik sonuç doğurur.

Olayda bütün koşullar tam kurulmuşsa değerlendirme TCK 25/2 üzerinden yapılır ve fail bakımından ceza verilmemesi sonucu tartışılır.

Koşullar başlangıçta mevcut olmakla birlikte fail tehlikeyi bertaraf ederken ölçüyü kastı olmadan aşmışsa, artık TCK 27/1’in indirimli taksir düzeni akla gelir.

Buna karşılık meşru savunmaya özgü mazur heyecan hükmü zorunluluk hâline taşınmaz; soru kökünde telaş veya korku anlatılması tek başına aynı sonucu doğurmaz.

Zorunluluk hâlinde zarar verilen kişinin çoğu zaman saldırgan olmaması kurumu daha hassas hâle getirir.

Meşru savunmada haksız saldırıya karşılık verilirken, zorunluluk hâlinde tehlikeden kurtulmak için üçüncü bir kişinin hakkı sınırlandırılabilir.

Bu yüzden kanun tehlikenin ağır ve muhakkak olmasını, başka korunma yolu bulunmamasını ve orantıyı özellikle arar.

Öğrenci için sonuç şudur: zorunluluk hâli, daha yararlı sonuç için başkasına zarar verme serbestisi değildir; ancak kaçınılmaz ve ciddi tehlike altında, ölçülü davranış için ceza verilmemesi sonucunu doğurabilir.

Zorunluluk hâline ait koşulların gerçekleştiği sanısında hata yapılması da ayrı okunmalıdır.

TCK, ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenlere ait koşulların gerçekleştiği konusunda kaçınılmaz hataya düşen kişinin bu hatasından yararlanacağını belirtir.

Bu hüküm, gerçek zorunluluk hâli ile varsayılan zorunluluk hâlini ayırır.

Gerçek olayda şartlar varsa TCK 25/2 sonucu tartışılır; şartlar yokken fail kaçınılmaz biçimde var sanmışsa artık hata hükmü devreye girer.