HMGS Kanunun Zaman Bakımından Uygulanması Konu Anlatımı

Kanunun zaman bakımından uygulanması, ceza normunun hangi tarihteki halinin somut fiile uygulanacağını gösterir.

Ceza hukukunda zaman sorunu önemlidir, çünkü suç tarihi ile yargılama veya infaz tarihi arasında kanun değişebilir.

TCK madde 7 bu ihtimali üç ana eksende düzenler: suç olmayan fiilden dolayı cezalandırmama, sonradan çıkan lehe kanunun uygulanması ve bazı hükümlerin derhal uygulanması.

Bu başlık, kanunilik ilkesiyle doğrudan bağlantılıdır.

Kişi, fiili işlediği anda yürürlükte bulunan kanuna göre davranışının suç olup olmadığını bilebilmelidir; devlet sonradan geriye yürüyen aleyhe bir ceza normu kurarak kişiyi cezalandıramaz.

İlk kural, fiilin işlendiği anda suç sayılmaması halinde kimseye ceza verilememesidir.

Bu yalnız hapis veya adli para cezası bakımından değil, güvenlik tedbirleri bakımından da geçerlidir.

Fiil işlendiği sırada suç değilse daha sonra çıkarılan bir kanun o davranışı suç haline getirse bile geçmişteki fiil cezalandırılamaz.

Böylece aleyhe ceza kanununun geçmişe uygulanması yasaklanır.

Bu güvence, ceza hukukunda öngörülebilirliğin zorunlu sonucudur.

Kişi, işlendiği anda suç olmayan bir davranış yüzünden gelecekte kanun değişti diye mahkum edilemez.

Aynı fıkra, sonradan yürürlüğe giren kanunun fiili suç olmaktan çıkarması halini de düzenler.

Fiil işlendiğinde suç sayılmış, hatta kişi hakkında mahkumiyet kurulmuş olabilir; fakat yeni kanun artık bu fiili suç olarak görmüyorsa ceza verilemez, güvenlik tedbiri uygulanamaz.

Daha önce hükmedilmiş ceza veya güvenlik tedbiri varsa bunların infazı ve kanuni sonuçları kendiliğinden ortadan kalkar. “Kendiliğinden” ifadesi önemlidir; kanun koyucu, fiili suç olmaktan çıkararak ceza hukuku bakımından korunan alanı değiştirmiştir.

Bu değişiklik, failin lehine geriye yürür ve eski mahkumiyetin sürmesini haklı kılan temel ortadan kalkar.

İkinci ana kural lehe kanun ilkesidir.

Suçun işlendiği tarihteki kanun ile sonradan yürürlüğe giren kanunun hükümleri farklıysa failin lehine olan kanun uygulanır ve infaz olunur.

Burada iki kanun da fiili suç sayıyor olabilir; ancak ceza türü, ceza sınırı, nitelikli haller, indirimler, yaptırım seçenekleri veya sonuçlar farklılaşmış olabilir.

Lehe kanun belirlenirken yüzeysel biçimde yalnız alt sınır ya da yalnız üst sınır karşılaştırması yapmak yeterli değildir.

Her düzenleme somut olaya ayrı ayrı uygulanır, ortaya çıkacak hukuki sonuçlar karşılaştırılır ve fail bakımından daha avantajlı bütün hangisiyse o seçilir.

Lehe kanun karşılaştırmasında karma uygulama yapılamaması sınavlarda sık sorulan bir tuzaktır.

Eski kanunun fail lehine olan bir hükmü ile yeni kanunun başka bir lehe hükmü bir araya getirilerek üçüncü bir düzenleme üretilemez.

Hakim kanun koyucu gibi iki metinden seçme yaparak yeni bir ceza rejimi kuramaz.

Önce eski kanun tüm ilgili hükümleriyle somut olaya uygulanır, sonra yeni kanun aynı şekilde uygulanır.

Sonuçlardan hangisi fail lehineyse o kanun bütünüyle esas alınır.

Bu yaklaşım hem kanunilik ilkesine hem de lehe kanun uygulamasının mantığına uygundur.

Ceza türünün değişmesi, lehe kanun değerlendirmesinde güçlü bir göstergedir.

Bir düzenleme adli para cezası öngörürken diğeri hapis cezası öngörüyorsa, çoğu durumda hapis cezası daha ağır sonuç doğurur.

Ceza sınırları bakımından da alt ve üst sınırlar birlikte değerlendirilir.

Alt sınır aynı, üst sınır düşükse düşük üst sınır fail lehine olabilir; üst sınır aynı, alt sınır düşükse düşük alt sınır önem kazanır.

Ancak her ihtimalde sadece matematiksel sınırlar değil, somut olayda uygulanacak artırımlar, indirimler ve yaptırım sonuçları da dikkate alınmalıdır.

Lehe olan düzenleme, teorik olarak değil somut olayın bütün sonuçları içinde tespit edilir.

Madde 7’nin üçüncü fıkrası infaz rejimi bakımından farklı bir kural getirir.

Hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrürle ilgili hükümler hariç olmak üzere infaz rejimine ilişkin hükümler derhal uygulanır.

Derhal uygulama, yeni infaz hükmünün yürürlüğe girdiği andan itibaren devam eden infazlara uygulanması anlamına gelir; burada fail lehine mi aleyhine mi olduğuna bakılarak klasik lehe kanun karşılaştırması yapılmaz.

Bunun nedeni, infaz rejiminin suçun haksızlık içeriğini değil, hükmedilmiş yaptırımın nasıl yerine getirileceğini düzenlemesidir.

Fakat kanun üç alanı açıkça ayırmıştır: erteleme, koşullu salıverilme ve tekerrür bakımından derhal uygulama kuralı işletilmez; bu konularda lehe düzenleme araştırılır.

Geçici veya süreli kanunlar için getirilen kural da lehe kanun ilkesinin istisnası niteliğindedir.

Belirli bir dönem için yürürlükte kalmak üzere çıkarılan kanunlar, yürürlükte bulundukları süre içinde işlenen suçlar hakkında süre sona erse bile uygulanmaya devam eder.

Aksi kabul edilseydi, süreli kanunun caydırıcı etkisi kolayca boşa düşerdi; fail yargılamanın kanun süresi bittikten sonraya kalmasını bekleyerek cezadan kurtulabilirdi.

Bu nedenle geçici veya süreli kanunların sona ermesi, o dönemde işlenen fiiller bakımından otomatik lehe kanun sonucu doğurmaz.

Burada belirleyici olan, fiilin kanunun yürürlük döneminde işlenmiş olmasıdır.

Zaman bakımından uygulamada suçun işlenme anının belirlenmesi de ön adımdır.

Çünkü hangi kanunun eski, hangisinin yeni sayılacağı suç tarihine göre anlaşılır.

Ani suçlarda işlenme zamanı hareketin yapıldığı andır.

Neticeli suçlarda hareket ve netice farklı tarihlere yayılabilir; zaman bağlantısı belirlenirken suç tipinin tamamlanma yapısı dikkate alınır.

Kesintisiz suçlarda hukuka aykırı durumun devam ettiği süreç önem taşır; suçun sona erdiği ana kadar yürürlükteki değişiklikler gündeme gelebilir.

Zincirleme suç gibi aynı suç işleme kararına bağlı tekrar hallerinde son fiilin tarihi uygulama tartışmasında önem kazanabilir.

Teşebbüste ise failin icra hareketleri tamamlanamadığı için son icra hareketi zamanı belirleyici hale gelir.

Bu konuda pratik çalışma yöntemi şu sırayı izlemektir: önce fiil tarihinde davranış suç muydu sorusu sorulur.

Suç değilse sonradan gelen aleyhe kanun uygulanmaz.

Sonra yeni kanun fiili suç olmaktan çıkardı mı diye bakılır; çıkardıysa ceza ve güvenlik tedbiri sonuçları kalkar.

Fiil her iki dönemde de suçsa eski ve yeni düzenleme somut olaya ayrı ayrı ve bütün halinde uygulanır, daha lehe sonuç veren kanun seçilir.

Ardından düzenlemenin infaz rejimine mi, erteleme, koşullu salıverilme veya tekerrüre mi ilişkin olduğu kontrol edilir.

Son olarak kanunun geçici veya süreli olup olmadığı değerlendirilir.

Bu sıra, zaman bakımından uygulama sorularında ezber cümlelerin ötesine geçip doğru sonuca ulaşmayı sağlar.