HMGS Teşebbüs Konu Anlatımı

Teşebbüs, suç yoluna giren fakat hedeflediği sonucu tamamlayamayan failin hangi şartlarda cezalandırılacağını açıklayan kurumdur.

Ceza hukuku yalnız tamamlanmış suçu değil, bazı durumlarda tamamlanmaya yaklaşmış tehlikeli davranışı da dikkate alır.

Bunun nedeni, failin suç işleme iradesini dış dünyaya yeterli açıklıkta yansıtması ve korunan hukuki değer bakımından somut bir tehlike yaratmasıdır.

Ancak her kötü düşünce, her plan veya her hazırlık cezalandırılmaz.

Teşebbüs, düşünce alanından çıkıp icra alanına girildiğinde gündeme gelir.

Bu yüzden kurumun merkezinde üç soru bulunur: fail hangi suçu işlemeyi kastetmiştir, yaptığı hareketler elverişli ve doğrudan icra niteliğinde midir, suçun tamamlanmaması failin elinde olmayan nedenlerden mi kaynaklanmıştır.

İlk şart kasttır.

Teşebbüs, failin işlemeyi istediği belirli bir suça yönelmiş olmasını gerektirir.

Taksirli suçlarda teşebbüs kural olarak düşünülemez; çünkü teşebbüs, tamamlanması istenen bir suç hedefine doğru ilerlemeyi anlatır.

Failin genel kötülük niyeti veya belirsiz zarar verme arzusu yeterli değildir.

Hangi suç tipine yöneldiği somut olaydan anlaşılmalıdır.

Örneğin bir kişinin mal almak, öldürmek veya yaralamak amacıyla hareket etmesi farklı suçlara ilişkin teşebbüs tartışmaları doğurur.

Bu nedenle sınav sorusunda önce failin kastettiği suç belirlenir; ardından yapılan davranışın o suçun icrasına ne kadar yaklaştığı incelenir.

İkinci şart, elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlamadır.

Hazırlık hareketi ile icra hareketi arasındaki ayrım teşebbüsün en kritik konusudur.

Hazırlık, suçun işlenmesini kolaylaştıran fakat henüz suç tipinin gerçekleştirilmesine doğrudan yönelmeyen davranışlardır.

Araç temin etmek, keşif yapmak veya uygun zamanı beklemek çoğu olayda hazırlık alanında kalabilir.

İcra hareketi ise kanuni tanımdaki fiilin gerçekleştirilmesine doğrudan bağlanan, suçun tamamlanmasına yönelik yakın ve somut adımdır.

Kanun, yalnız icraya doğrudan başlanması halinde teşebbüs sorumluluğunu kabul eder.

Bu ifade, failin artık suç planını dış dünyada tehlike yaratacak şekilde uygulamaya koymasını arar.

Elverişlilik, kullanılan araç ve hareketin suçun tamamlanmasına objektif olarak uygunluğunu ifade eder.

Failin inancı tek başına yeterli değildir; olayın şartlarında hareketin suç hedefine ulaşmaya elverişli olup olmadığı değerlendirilir.

Buna rağmen elverişlilik, başarı garantisi demek değildir.

Araç zayıf olabilir, plan kötü kurulmuş olabilir veya mağdurun direnci beklenenden güçlü çıkabilir; önemli olan hareketin tamamen sonuç doğuramaz nitelikte olmamasıdır.

Sınavda bu nokta özellikle imkansız suçla karıştırılır.

Araç veya konu baştan itibaren suçun gerçekleşmesini imkansız kılıyorsa teşebbüs tartışması farklılaşır; buna karşılık hareket normal koşullarda suçun tamamlanmasına yönelmişse failin başarılı olamaması teşebbüs sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Üçüncü şart, suçun failin elinde olmayan nedenlerle tamamlanamamasıdır.

Fail icraya başlamış, fakat dış bir engel, mağdurun direnci, üçüncü kişinin müdahalesi, kolluğun gelmesi, aracın işlememesi veya beklenmeyen başka bir durum nedeniyle hedeflediği suçu bitirememiş olabilir.

Burada failin iradesi önemlidir.

Eğer fail suçu sürdürmek istediği halde tamamlayamıyorsa teşebbüs vardır.

Fail tamamlayabilecekken kendi isteğiyle vazgeçmişse artık gönüllü vazgeçme hükümleri değerlendirilir.

Bu ayrım, ceza sonucu bakımından büyüktür; teşebbüste indirimli ceza verilirken, gönüllü vazgeçmede teşebbüsten ceza verilmez.

Teşebbüs halinde ceza, tamamlanmış suça göre daha hafif belirlenir.

Kanun, ağırlaştırılmış müebbet hapis gerektiren suçlarda bunun yerine on dört yıldan yirmi bir yıla kadar, müebbet hapis gerektiren suçlarda ise on yıldan on sekiz yıla kadar hapis cezası öngörür.

Diğer suçlarda ceza dörtte birden dörtte üçe kadar indirilir.

Bu indirim otomatik ve tek oranlı değildir.

Hakim, meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığını dikkate alır.

Fail mağdura çok yaklaşmış, ciddi zarar doğurmuş veya korunan değeri yoğun tehlikeye sokmuşsa indirim daha sınırlı olabilir; icra hareketleri erken aşamada kesilmiş ve zarar düşük kalmışsa indirim daha yüksek uygulanabilir.

Gönüllü vazgeçme, teşebbüsle yan yana öğrenilmesi gereken bağımsız bir kurumdur.

Fail icra hareketlerinden kendi isteğiyle vazgeçerse veya kendi çabalarıyla suçun tamamlanmasını ya da neticenin gerçekleşmesini önlerse teşebbüsten dolayı cezalandırılmaz.

Bu sonuç, hukuk düzeninin suç yolundan dönmeyi teşvik etmesiyle açıklanır.

Ancak vazgeçmenin gerçekten gönüllü olması gerekir.

Yakalanacağını anlayıp kaçmak, mağdurun direnmesi karşısında mecburen durmak veya aracın bozulması nedeniyle devam edememek gönüllü vazgeçme değildir.

Buna karşılık fail dış engel olmadan, suçtan dönme iradesiyle hareketi bırakmışsa ya da neticeyi önlemek için etkili çaba göstermişse teşebbüs cezası uygulanmaz.

Gönüllü vazgeçme failin o ana kadar yaptıklarını tamamen hukuki hale getirmez.

Kanun, tamam olan kısmın başlı başına suç oluşturması halinde failin yalnız bu suçtan cezalandırılacağını belirtir.

Örneğin hedeflenen daha ağır suç tamamlanmamış olabilir; fakat o ana kadar gerçekleşen yaralama, mala zarar verme, konut dokunulmazlığını ihlal veya tehdit gibi fiiller ayrı suç niteliği taşıyorsa bunlar değerlendirilir.

Bu nedenle pratik çözümde önce hedef suç bakımından gönüllü vazgeçme var mı diye bakılır; sonra geride tamamlanmış bağımsız suç kalıp kalmadığı araştırılır.

Teşebbüs sorularında doğru cevap çoğu kez bu sırayı izlemeye bağlıdır: kast edilen suçu tespit et, hazırlık ile icrayı ayır, tamamlanmama nedenini belirle, ardından zarar veya tehlike ağırlığına göre ceza sonucunu düşün.

Teşebbüs değerlendirmesinde suçun yapısı da gözden kaçırılmamalıdır.

Sırf hareket suçlarında tamamlanma, yasaklanan hareketin yapılmasıyla gerçekleştiği için teşebbüs alanı daha dar olabilir; buna karşılık neticeli suçlarda icra hareketleri başlamış fakat netice gerçekleşmemişse teşebbüs daha kolay gündeme gelir.

Ani suç, kesintisiz suç veya seçimlik hareketli suç ayrımları da tamamlanma anını etkileyebilir.

Örneğin kanuni tanım birden fazla seçimlik hareket içeriyorsa fail bunlardan birini tamamladığında suç tamamlanmış sayılabilir; artık diğer hareketlere ulaşamaması teşebbüs olarak nitelendirilmez.

Bu yüzden teşebbüs sorusunda önce suç tipinin ne zaman tamamlandığı belirlenmelidir.

Bir başka öğrenme tuzağı, teşebbüs indirimini takdiri indirim veya haksız tahrik indirimiyle aynı basamakta düşünmektir.