HMGS Hukuka Aykırılık Unsuru Konu Anlatımı

Hukuka aykırılık unsuru, suç teorisinde kanuni tipe uygun fiilin hukuk düzeniyle çatışıp çatışmadığını inceleyen aşamadır.

Bir davranış kanundaki suç tanımına dış görünüşü bakımından uyabilir; fakat aynı davranış başka bir hukuk kuralı tarafından izin verilen veya emredilen bir durumda işlenmişse ceza sorumluluğu doğmayabilir.

Bu yüzden tipiklik ile hukuka aykırılık birbirine karıştırılmamalıdır.

Tipiklik fiilin kanuni tanıma girip girmediğini, hukuka aykırılık ise fiilin hukuk düzeninin izin verdiği alan dışında kalıp kalmadığını araştırır.

Bu basamak, kusur yeteneği veya kişisel mazeretlerden önce gelen objektif değerlendirme niteliği taşır.

TCK’nın bu bölümde verdiği ilk örnek kanun hükmünün yerine getirilmesidir.

Kanun kişiye belirli bir davranışı yapma yetkisi veya görevi veriyorsa, bu davranışın başka bir suç tipine dış görünüş bakımından benzemesi ceza verilmesi için yeterli değildir.

Hukuk düzeni aynı davranışı hem emredip hem cezalandıramaz.

Bu başlık altında görev gereği yerine getirilmesi zorunlu emir de düzenlenir.

Yetkili merciden gelen ve görev çerçevesinde uygulanması gereken emri yerine getiren kişi kural olarak sorumlu olmaz.

Ancak emrin konusu suç teşkil ediyorsa emir hiçbir surette yerine getirilemez; buna rağmen yerine getiren de emri veren de sorumlu olur.

Amirin emri bakımından sınavlarda dikkat edilmesi gereken özel nokta denetim yasağıdır.

Emrin hukuka uygunluğunun denetlenmesi kanun tarafından engellenmişse, yerine getirmeden doğan sorumluluk emri verene yüklenir.

Bu kural, memurun her emri tartışma yükümlülüğü altında bırakılmadığı istisnai alanı gösterir.

Fakat konusu suç olan emir için aynı sonuç kabul edilmez.

Böyle bir emir karşısında emre itaat savunması ceza sorumluluğunu kaldırmaz.

Bu nedenle olayda önce emrin yetkili merciden gelip gelmediği, görev gereği zorunlu olup olmadığı, sonra emrin suç oluşturup oluşturmadığı ayrılmalıdır.

Hakkın kullanılması, kişinin hukuk düzeninin tanıdığı bir hakkı sınırları içinde kullanması hâlinde ceza verilmemesi sonucunu doğurur.

Burada hakkın varlığı kadar hakkın kapsamı da önemlidir.

Hak hangi amaç ve ölçüyle tanınmışsa, ceza hukuku bakımından sonuç da o alanla sınırlıdır.

Hak kötüye kullanılmış, amacı dışında işletilmiş veya kanuni sınırı aşmışsa artık aynı sonuca kolayca ulaşılamaz.

Bu yüzden bir olayda yalnız “hakkı vardı” demek yetmez; fiilin gerçekten o hakkın sınırları içinde kalıp kalmadığı ayrıca incelenir.

İlgilinin rızası daha dar bir zeminde sonuç doğurur.

Rıza ancak kişinin üzerinde mutlak şekilde tasarruf edebileceği bir hakkına ilişkinse dikkate alınır.

Kişi serbestçe vazgeçebileceği veya izin verebileceği bir hak bakımından rıza açıklamışsa, açıklanan rıza çerçevesinde işlenen fiilden dolayı ceza verilmez.

Buna karşılık rızanın konusu tasarrufa elverişli değilse ya da fiil rızanın kapsamını aşıyorsa rıza sonucu değiştirmez.

Rızanın sınavlardaki tipik tuzağı, mağdurun kabul beyanını tek başına yeterli görmek ve hakkın niteliğini incelememektir.

Meşru savunma, bir hakka yönelen haksız saldırının o anda hal ve koşullara göre saldırı ile orantılı biçimde defedilmesi zorunluluğuna dayanır.

Saldırı kişinin kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelebilir; gerçekleşmiş, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak olabilir.

Bu şartlar varsa işlenen fiilden dolayı faile ceza verilmez.

Zorunluluk hâli de TCK’nın aynı bölümünde yer alır, ancak TCK onu haksız saldırı değil, bilerek neden olunmayan ağır ve muhakkak tehlikeden kurtulma veya başkasını kurtarma zorunluluğu üzerinden anlatır.

Bu kurum bakımından sonuç yine ceza verilmemesidir; onu hukuka aykırılığı kaldıran nedenlerle aynı etiket altında genişletmek sınav açısından risklidir.

Zorunluluk hâlinde aranan koşullar ayrı tutulmalıdır.

Tehlike kişinin kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelmiş olmalı, fail bu tehlikeye bilerek neden olmamalı, başka suretle korunma olanağı bulunmamalı ve tehlikenin ağırlığı ile konu ve kullanılan araç arasında orantı bulunmalıdır.

Bu şartlar gerçekleştiğinde kanun faile ceza verilmemesini kabul eder.

Meşru savunmada haksız saldırı merkezdeyken, zorunluluk hâlinde ağır ve muhakkak tehlike merkezde bulunur.

Bu fark, aynı maddede düzenlenen iki kurumun olay çözümünde ayrı basamaklarla incelenmesini gerektirir.

Sınırın aşılması, ceza sorumluluğunu kaldıran nedenler bakımından ayrı bir değerlendirme konusudur.

Kanun, sınırın kast olmaksızın aşılması hâlinde fiil taksirle işlendiğinde de cezalandırılabiliyorsa taksirli suç için öngörülen cezadan indirim yapılacağını belirtir.

Burada artık tam bir cezasızlık sonucu kendiliğinden doğmaz; fail sınırı bilerek aşmadığı için daha hafif bir sorumluluk gündeme gelir.

Meşru savunma bakımından özel bir hüküm vardır: sınırın aşılması mazur görülebilecek heyecan, korku veya telaştan kaynaklanmışsa faile ceza verilmez.

Bu özel sonuç zorunluluk hâli için ayrıca yazılmamıştır.

Hukuka aykırılığın fiile bağlı niteliği, iştirak hükümlerinden de anlaşılır.

Suça iştirakin kurulabilmesi için kasten ve hukuka aykırı işlenmiş bir fiilin varlığı yeterli görülür.

Diğer kişilerin şahsi cezasızlık nedenleri veya kusur durumları, iştirak edenin kendi sorumluluğunu otomatik olarak ortadan kaldırmaz.

Bu ayrım, hukuka aykırılığın objektif olarak fiilin hukuk düzeniyle çatışmasını; kusurun ise belirli failin kişisel olarak kınanabilirliğini anlattığını gösterir.

Olay çözümünde önce tipiklik, ardından hukuka aykırılık, sonra kusur ve kişisel sonuçlar ele alınmalıdır.

Hata hükümleri de bu ayrımı güçlendirir.

Ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenlere ait koşulların gerçekleştiği konusunda kaçınılmaz hataya düşen kişi bu hatasından yararlanır.

Ayrıca işlediği fiilin haksızlık oluşturduğu konusunda kaçınılmaz hataya düşen kişi cezalandırılmaz.

Bu iki durum, fiilin objektif değerlendirmesi ile failin bilgisi arasındaki farkı gösterir.

Fiil gerçekten hukuk düzeninin izin verdiği alan içindeyse hukuka aykırılık sorunu farklıdır; fail yalnız koşulların gerçekleştiğini sanıyorsa hata hükmü ayrıca incelenir.

Sağlam çözüm, kurum adlarını ezberlemekten çok her hükmün kanundaki sonucunu doğru okumaktır.

Kanunun hükmü, emir, hakkın kullanılması, rıza, meşru savunma ve zorunluluk hâli aynı bölümde yan yana durduğu için, sınav dili bazen hepsini tek kavram altında göstermeye çalışır.

Sağlam öğrenme yolu, her başlık için metindeki şartı ve sonucu ayrı yazmaktır.

Kanun hükmünde ve hakkın kullanılmasında davranış hukuk düzeninin tanıdığı yetkiyle açıklanır.