Çalışanlara Sağlanan Faydalar (TMS 19) Konu Anlatımı

TMS 19'un çıkış noktası, çalışanın hizmeti ile işletmenin bu hizmet karşılığında üstlendiği ekonomik fedakarlığı aynı muhasebe döneminde ilişkilendirmektir.

Çalışan hizmet sunduğunda işletme bu hizmetten ekonomik fayda elde eder; buna karşılık çalışana veya onun adına üçüncü kişilere ödeme yapma yükümlülüğü doğabilir.

Standart bu yüzden iki temel kayıt mantığı kurar.

Çalışanın hizmeti sonucunda gelecekte ödenecek faydalar için borç muhasebeleştirilir.

Aynı hizmetten elde edilen fayda tüketildiğinde gider kaydedilir; eğer başka bir standart bu maliyetin bir varlığın maliyetine eklenmesini gerektiriyorsa gider yerine varlık maliyeti oluşabilir.

Böylece bordro, izin, emeklilik ve işten çıkarma gibi farklı görünümler tek bir dönemsellik ilkesine bağlanır.

Standart kapsamı geniş tutar.

TFRS 2 kapsamındaki hisse bazlı ödeme işlemleri hariç olmak üzere işverenlerin çalışanlara sağladığı faydaların muhasebeleştirilmesinde uygulanır.

Fayda, doğrudan çalışana ödenebileceği gibi eşe, çocuklara, bakmakla yükümlü olunan kişilere, hak sahiplerine veya sigorta şirketi gibi başka taraflara yapılan ödeme ya da mal ve hizmet sağlama yoluyla da yerine getirilebilir.

Çalışanın tam zamanlı, kısmi süreli, sürekli, geçici veya iş bazında çalışması sonucu değiştirmez; yöneticiler ve yönetim kadrosu da çalışan kavramının içindedir.

Bu geniş kapsam, işletmenin bordro gideri gibi görünen kalemlerle emeklilik ve sağlık taahhütlerini aynı disiplin içinde değerlendirmesini sağlar.

İlk ana grup kısa vadeli faydalardır.

Bunlar, çalışanın hizmet verdiği yıllık raporlama dönemini izleyen on iki ay içinde tamamen yerine getirilmesi beklenen faydalardır; iş ilişkisinin sona erdirilmesinden doğan faydalar bu gruba girmez.

Ücretler, maaşlar, sosyal güvenlik katkıları, ücretli yıllık izin, ücretli hastalık izni, primler, kardan paylar ve mevcut çalışanlara verilen sağlık yardımı, lojman, araç veya indirimli mal ve hizmet gibi parasal olmayan menfaatler bu gruba örnektir.

Kısa vadeli faydalarda ölçüm görece sadedir.

Çalışan hizmet sundukça iskonto edilmemiş tutar üzerinden borç ve gider kaydedilir.

Birikimli izinlerde kullanılmayan haklar sonraki döneme taşınabiliyorsa, çalışan hizmet sundukça işletmenin yükümlülüğü artar; birikimsiz izinlerde ise yokluk gerçekleştiğinde kayıt yapılır.

İş ilişkisi sonrası faydalar, çalışanın işletmedeki hizmeti sona erdikten sonra ödenebilir hale gelen faydalardır.

Emeklilik maaşı, emeklilik ikramiyesi, iş ilişkisi sonrası hayat sigortası ve sağlık yardımı bu gruba girer.

Burada ana ayrım tanımlanmış katkı planı ile tanımlanmış fayda planıdır.

Tanımlanmış katkı planında işletmenin yükümlülüğü fona yapmayı taahhüt ettiği katkıyla sınırlıdır; fonun varlıklarının çalışanlara vaat edilen faydayı karşılamaması riski çalışan veya plan katılımcıları üzerinde kalır.

Bu nedenle işletme katkı borcunu ve hizmetle ilişkili gideri kaydeder.

Tanımlanmış fayda planında ise işletme belirli faydayı sağlama sorumluluğunu taşır; aktüeryal risk ve yatırım riski esasen işletmededir.

Bu durum ölçümü daha karmaşık hale getirir, çünkü gelecekteki ödemelerin bugünkü değeri, plan varlıklarının gerçeğe uygun değeri, aktüeryal varsayımlar ve planın açık ya da fazlası birlikte değerlendirilir.

Tanımlanmış fayda muhasebesi, yalnızca bugünkü bordro verisine bakmaz; çalışan devri, ücret artışı, iskonto oranı, ölüm oranı ve sağlık maliyeti gibi varsayımlar gelecekteki fayda ödemelerini etkiler.

Yükümlülüğün bugünkü değeri plan varlıkları düşülmeden hesaplanır; varsa plan varlıklarının gerçeğe uygun değeri ayrıca dikkate alınır.

Açık veya fazla bu iki büyüklüğün karşılaştırılmasıyla ortaya çıkar.

Net tanımlanmış fayda varlığı oluştuğunda varlık tavanı sınırlaması devreye girebilir; çünkü işletme ancak plandan geri ödeme veya gelecekteki katkılarda azalma biçiminde ekonomik yarar elde edebileceği tutarı varlık olarak gösterebilir.

Bu kurgu, çalışana verilen uzun vadeli taahhüdün finansal tablolarda hem bugünkü değer hem de plan varlıkları açısından dengeli görünmesini amaçlar.

Diğer uzun vadeli faydalar, kısa vadeli fayda tanımına girmeyen fakat iş ilişkisi sonrası fayda veya işten çıkarma faydası da olmayan kalemlerdir.

Kıdeme bağlı izinler, uzun vadeli özel izinler, jübile ödemeleri, kıdeme bağlı diğer ödemeler ve uzun süreli iş göremezlik faydaları bu gruba örnek gösterilir.

Bu faydalarda da hizmet dönemi ile yükümlülük arasında bağ kurulur, ancak muhasebe yaklaşımı tanımlanmış fayda planlarına göre daha sadeleştirilmiştir.

İş ilişkisinin sona erdirilmesinden dolayı sağlanan faydalar ise çalışanın hizmetinden değil, işletmenin iş ilişkisini sonlandırma kararı veya çalışanın belirli bir teklif karşılığında ayrılmayı kabul etmesi sonucunda doğar.

Bu nedenle bu faydalarda belirleyici nokta, işletmenin artık geri çekilemeyeceği bir sonlandırma planına veya teklife bağlı hale gelmesidir.

TMS 19 böylece çalışan faydalarını ödeme zamanına ve yükümlülük riskine göre sınıflandırarak, hem giderin doğru döneme yüklenmesini hem de borcun gerçek niteliğiyle gösterilmesini sağlar.

Kısa vadeli faydalar içinde kar paylaşımı ve primler ayrıca dikkat ister.

İşletme bu ödemeleri ancak geçmiş olay sonucu mevcut bir hukuki veya zımni yükümlülüğü varsa ve tutar güvenilir biçimde tahmin edilebiliyorsa kaydeder.

Çalışanların dönem içinde hizmet sunması geçmiş olaydır; fakat işletmenin ödeme yapmaktan kaçınma konusunda gerçekçi alternatifi yoksa yükümlülük doğar.

Bu mantık, TMS 19 ile karşılık kavramı arasındaki ilişkiyi de gösterir.

İşten çıkarma faydalarında ise hizmetin karşılığı olan normal ücretlerden farklı bir neden vardır.

İşletme çalışanı işten çıkarma kararını artık geri alamayacağı bir şekilde duyurmuşsa veya çalışanı gönüllü ayrılmaya teşvik eden teklifi geri çekemeyecek durumdaysa yükümlülük muhasebeleştirilir.

Bu faydalar başka çalışan faydalarından önce kaydedilebilir, çünkü çalışanın gelecekteki hizmetinden değil sonlandırma kararından kaynaklanır.

Standart sunum ve açıklama tarafında da kullanıcıların planların niteliğini, tutarını ve riskini anlayabilmesini amaçlar.

Tanımlanmış fayda planlarında aktüeryal varsayımlar, plan varlıkları, açık veya fazla, cari hizmet maliyeti, net faiz ve yeniden ölçüm etkileri finansal tablonun farklı bölümlerinde görünür.

Bu nedenle TMS 19'u öğrenirken ezberlenecek ilk konu ödeme adları değil, faydanın hangi gruba girdiği, yükümlülüğün ne zaman doğduğu ve riskin işletmede mi yoksa çalışanda mı kaldığıdır.

Bu başlıkta sınıflandırma yalnız sunum meselesi değildir; ölçüm yöntemini de değiştirir.

Kısa vadeli fayda genellikle nominal tutarla kaydedilirken, uzun vadeli faydalarda bugünkü değer, olasılıklar ve aktüeryal tahminler gündeme gelir.