Konsolide Finansal Tablolar (TFRS 10) ve Bireysel Finansal Tablolar (TMS 27) Konu Anlatımı

TFRS 10’un odağı, konsolide finansal tabloların hangi durumda ve hangi ilkeye dayanarak hazırlanacağını belirlemektir.

Standart, bir işletmenin bir veya daha fazla işletmeyi kontrol ettiğinde ana ortaklık olduğunu ve konsolide finansal tablo hazırlaması gerektiğini kabul eder.

Konsolide finansal tablo, ana ortaklığın ve bağlı ortaklıklarının varlıklarını, borçlarını, özkaynaklarını, gelirlerini, giderlerini ve nakit akışlarını tek bir ekonomik işletmenin finansal tabloları gibi sunar.

Bu nedenle konsolidasyon, yalnız şirketler arası sahiplik bağını göstermekten ibaret değildir; kontrol edilen kaynak ve faaliyetlerin grup düzeyinde raporlanmasıdır.

Kapsam kuralı ana ortaklıklar için geniştir, ancak bazı muafiyetler vardır.

Bir ana ortaklık başka bir işletmenin tamamen sahip olduğu veya kısmen sahip olduğu bağlı ortaklık olabilir; diğer ortaklara konsolide tablo sunulmayacağı bildirilmiş ve itiraz edilmemişse, borçlanma veya özkaynak araçları halka açık piyasada işlem görmüyorsa, halka açık ihraç için düzenleyici otoriteye finansal tablo verme sürecinde değilse ve üst ana ortaklık kamunun kullanımına açık TFRS’ye uygun finansal tablolar hazırlıyorsa konsolidasyondan muaf olabilir.

Ayrıca yatırım işletmesi niteliğindeki ana ortaklık için ayrı bir istisna sistemi bulunur.

TFRS 10’da kontrol üç unsurun birlikte varlığına bağlıdır.

Yatırımcı işletme, yatırım yaptığı işletme üzerinde güce sahip olmalıdır.

Yatırım yaptığı işletmeyle ilişkisinden dolayı değişken getirilere maruz kalmalı veya bu getirilerde hak sahibi olmalıdır.

Ayrıca getirilerin miktarını etkileyebilmek için gücünü kullanma imkânına sahip olmalıdır.

Bu üç unsurdan biri yoksa kontrol yoktur.

Örneğin yatırımcı oy hakkına sahip olabilir ama getirilerle bağlantısı yoksa veya karar alma hakkı vekil sıfatıyla kullanılıyorsa kontrol sonucu değişebilir.

Güç, ilgili faaliyetleri yönetme imkânını hâlihazırda veren mevcut haklardan doğar.

İlgili faaliyetler, yatırım yapılan işletmenin getirilerini önemli ölçüde etkileyen faaliyetlerdir.

Mal ve hizmet alım satımı, finansal varlık portföyünün yönetimi, varlıkların seçimi veya elden çıkarılması, araştırma geliştirme kararları, finansman yapısının belirlenmesi ve fon edinimi buna örnek olabilir.

Bazı yapılarda oy hakları ilgili faaliyetleri belirler; bazı yapılarda ise oy hakları yalnız idari konularla sınırlı kalır ve kararlar sözleşmeye bağlı anlaşmalarla alınır.

Bu nedenle güç değerlendirmesi yatırım yapılan işletmenin amacı ve oluşumuyla birlikte yapılır.

Mevcut hakların güç sağlayabilmesi için asli nitelikte olması gerekir; sadece koruyucu haklara sahip olmak kontrol sağlamaz.

Koruyucu haklar, hakkı elinde bulunduran tarafın çıkarını korumak için tasarlanır ve ilgili faaliyetleri yönetme imkânı vermez.

Buna karşılık oy hakları, potansiyel oy hakları, kilit yönetimi atama veya azletme hakları, ilgili faaliyetleri yöneten başka bir işletmeyi değiştirme yetkisi ya da yönetim sözleşmesinden doğan karar alma hakları güç sağlayabilir.

Ancak hangi hakkın belirleyici olduğu, yatırım yapılan işletmenin getirilerini hangi faaliyetlerin en çok etkilediğine bağlıdır.

Değişken getiri unsuru, yatırımcının yatırım yapılan işletmenin performansından olumlu veya olumsuz etkilenmesini ifade eder.

Getiriler yalnız pozitif olmak zorunda değildir; temettü, değer artışı, sinerji, hizmet ücreti, maliyet tasarrufu veya zarar riski gibi farklı biçimlerde ortaya çıkabilir.

TFRS 10, bir yatırım yapılan işletmenin kontrolünün yalnız bir yatırımcıda olabileceğini, buna rağmen getirilerden birden fazla tarafın pay alabileceğini kabul eder.

Kontrol gücü olmayan pay sahipleri kârdan veya dağıtımlardan pay alabilir; fakat bu durum tek başına onların kontrol sahibi olduğu anlamına gelmez.

Üçüncü unsur, güç ile getiriler arasındaki bağdır.

Yatırımcı güç sahibi olabilir ve değişken getirilere maruz kalabilir, ancak gücünü getirileri etkilemek için kendi adına kullanma imkânı yoksa kontrol oluşmayabilir.

Bu noktada karar alıcının asil mi vekil mi olduğu önem kazanır.

Vekil, devredilen karar alma haklarını başkası adına kullandığında yatırım yapılan işletmeyi kontrol etmez.

Asil değerlendirmesinde karar alma yetkisinin kapsamı, diğer tarafların hakları, karar alıcının ücretlendirilmesi ve getirilerdeki değişkenliğe maruz kalma düzeyi birlikte düşünülür.

Kontrol değerlendirmesi bir defalık bir sınıflandırma değildir.

Yatırımcı, tüm durum ve koşulları dikkate alır; güç, değişken getiri veya güç-getiri bağlantısında değişiklik olduğunu gösteren olaylar varsa kontrolü yeniden değerlendirir.

Örneğin bir sözleşme değişikliği ilgili faaliyetlerin karar mekanizmasını değiştirebilir, koruyucu gibi görünen bir hak fiilen karar alma yetkisine dönüşebilir veya yatırım yapılan işletmenin faaliyet modeli değiştiği için en önemli ilgili faaliyet farklı bir tarafa geçebilir.

TFRS 10’un uygulama rehberi, özellikle karmaşık yapılandırılmış işletmelerde bu analizin işletmenin amacı, riskleri ve karar süreçleriyle birlikte yapılmasını ister.

Konsolidasyon, yatırımcı işletmenin kontrolü elde ettiği tarihte başlar ve kontrolü kaybettiği tarihte sona erer.

Ana ortaklık konsolide finansal tablolarını hazırlarken benzer koşullardaki benzer işlem ve olaylar için yeknesak muhasebe politikaları kullanır.

Kontrol gücü olmayan paylar konsolide finansal durum tablosunda özkaynak içinde, ana ortaklık sahiplerine ait özkaynaktan ayrı gösterilir.

Bağlı ortaklıktaki sahiplik payı değişir ama kontrol kaybedilmezse bu değişiklik özkaynak işlemi olarak değerlendirilir.

Kontrol kaybedildiğinde ise eski bağlı ortaklığın varlık ve borçları tablo dışı bırakılır, elde kalan yatırım ilgili standartlara göre muhasebeleştirilir ve kontrol kaybına ilişkin kazanç veya kayıp finansal tablolara yansıtılır.

Yatırım işletmesi istisnası TFRS 10’un özel alanıdır.

Yatırım işletmesi, yatırım yönetimi hizmeti sunmak için bir veya daha fazla yatırımcıdan fon elde eden, yatırımcılara iş amacının sermaye kazancı veya yatırım geliri elde etmek olduğunu taahhüt eden ve yatırımlarının tamamını veya tamamına yakınını gerçeğe uygun değer esasından ölçüp değerlendiren işletmedir.

Birden fazla yatırıma ve yatırımcıya sahip olma, ilişkili taraf olmayan yatırımcıların bulunması ve özkaynak benzeri paylar tipik özelliklerdir; ancak bu özelliklerden birinin olmaması tek başına sınıflandırmayı engellemez, gerekli açıklamalar yapılır.

Yatırım işletmesi kuralı, konsolidasyon mantığının istisnasını oluşturur.