İlişkili Taraf Açıklamaları (TMS 24) Konu Anlatımı

TMS 24'ün merkezinde basit fakat güçlü bir finansal raporlama düşüncesi vardır: İşletmenin karı, zararı ve finansal durumu yalnız piyasa koşullarında bağımsız taraflarla yapılan işlemlerden etkilenmez.

Kontrol eden ortaklar, önemli etki sahibi yatırımcılar, bağlı ortaklıklar, iştirakler, iş ortaklıkları, kilit yönetici personel ve bunların yakın aile üyeleri işletmenin kararlarını, fiyatlarını, teminatlarını veya işlem hacmini etkileyebilir.

Bu etki her zaman finansal tablolardaki ana kalemlerden doğrudan okunamaz.

Bu nedenle standart, ilişkili taraf ilişkilerini ve bu ilişkilerden doğan işlemleri, taahhütleri ve bakiyeleri açıklama konusu yapar.

Amaç, kullanıcıya yalnız rakamı değil, rakamın hangi ilişkisel bağlamda oluştuğunu da göstermektir.

İlişkili taraf kavramı, yalnız işletmeyle alışveriş yapan tarafları kapsamaz.

Bir kişi veya bu kişinin yakın ailesinden biri raporlayan işletme üzerinde kontrol, müşterek kontrol ya da önemli etki sahibiyse veya raporlayan işletmenin ya da ana ortaklığının kilit yönetici personelinin üyesiyse ilişkili taraf alanına girer.

İşletmeler açısından da aynı grup içinde bulunma, birinin diğerinin iştiraki veya iş ortaklığı olması, aynı üçüncü tarafın kontrolü ya da önemli etkisi altında bulunma, kilit yönetici personel hizmeti sağlama gibi ilişkiler önemlidir.

Yakın aile üyeleri, kişinin işletmeyle olan işlemleri üzerinde etkili olması veya bu işlemlerden etkilenmesi beklenen aile bireyleri olarak düşünülür.

Böylece standart, yalnız hukuki sahipliği değil, ekonomik etki gücünü ve yönetim bağını dikkate alır.

Bu tanımın sınırlarını doğru kurmak gerekir.

İki işletmenin yalnız ortak bir yöneticiye sahip olması, tek başına her durumda ilişkili taraf sonucunu doğurmaz; değerlendirme yönetici veya kilit personelin diğer işletme üzerinde önemli etkiye sahip olup olmadığı gibi unsurlarla yapılır.

Bir iş ortaklığındaki iki katılımcının yalnız aynı iş ortaklığında bulunması da kendi başına ilişkili taraf ilişkisi yaratmayabilir.

Buna karşılık bir iştirak ve o iştirakin bağlı ortaklığıyla bağlantılı taraflar arasındaki ilişki, tanımın genişleyen etkisini gösterebilir.

Öğrenci açısından önemli nokta, ilişkili taraf analizinin ezber bir isim listesi değil, kontrol, müşterek kontrol, önemli etki ve kilit yönetim etkisi üzerinden yürüyen bir ilişki testi olmasıdır.

TMS 24, kontrol ilişkilerinde işlem olmasa bile açıklama yapılmasını anlamlı görür.

Bir ana ortaklığın ve nihai kontrol gücüne sahip tarafın adı açıklanır; nihai kontrol tarafı kamuya açıklanmak üzere konsolide finansal tablo hazırlamıyorsa, bu tabloyu hazırlayan en yakın üst ana ortaklık bilgisi de kullanıcı için önem taşır.

Bunun nedeni, kontrolün varlığının işletmenin stratejik kararlarını ve finansman ilişkilerini etkileyebilmesidir.

Bir bağlı ortaklık ana ortaklığıyla hiç işlem yapmamış olsa bile, kullanıcı işletmenin hangi kontrol yapısı altında bulunduğunu bilmek ister.

Böylece ilişkili taraf açıklamaları yalnız gerçekleşmiş işlemleri değil, işletmenin ekonomik karar çevresini de aydınlatır.

İlişkili taraf işlemi, raporlayan işletme ile ilişkili taraf arasında bedelli veya bedelsiz kaynak, hizmet ya da yükümlülük aktarımıdır.

Mal alımı ve satımı, hizmet alımı, kiralama, lisans, finansman, garanti, teminat, borç-alacak bakiyesi, işletme adına borç üstlenilmesi veya kilit yönetici personel hizmeti sağlanması bu çerçevede değerlendirilebilir.

Standart, işlemin niteliğinin açıklanmasını ister; çünkü aynı tutar, ilişkili tarafla yapılmışsa farklı risk anlamına gelebilir.

Örneğin piyasa faizinden farklı koşulla verilen grup içi borç, işletmenin finansman giderini ve likidite riskini etkileyebilir.

Aynı şekilde ilişkili tarafa yapılan satışların tahsil kabiliyeti, bağımsız müşteri satışlarından farklı değerlendirme gerektirebilir.

Açıklamalar yalnız işlem tutarından ibaret değildir.

İlişkili taraf ilişkisinin niteliği, işlemlerin tutarı, taahhütler dahil mevcut bakiyeler, bu bakiyelerin şartları, teminat verilip verilmediği, şüpheli alacak karşılıkları ve ilişkili taraf alacaklarına ilişkin gider etkileri kullanıcıya sunulur.

Bu bilgiler belirli taraf kategorileri itibarıyla ayrıştırılır: ana ortaklık, işletme üzerinde müşterek kontrol veya önemli etki sahibi işletmeler, bağlı ortaklıklar, iştirakler, iş ortaklıkları, kilit yönetici personel ve diğer ilişkili taraflar gibi sınıflar finansal tablo okuyucusuna ilişki haritası sağlar.

İlişkili taraflara borçların ve ilişkili taraflardan alacakların farklı kategorilerde açıklanması, bilanço tutarlarının ekonomik anlamını güçlendirir.

Kilit yönetici personel açıklamaları TMS 24'te özel yere sahiptir.

Kilit yönetici personel, işletmenin faaliyetlerini planlama, yönetme ve kontrol etme yetki ve sorumluluğuna doğrudan veya dolaylı sahip kişileri ifade eder.

Bu kişilere sağlanan faydalar toplam olarak ve kısa vadeli çalışan faydaları, işten ayrılma sonrası faydalar, diğer uzun vadeli faydalar, işten çıkarma tazminatları ve hisse bazlı ödeme gibi kategorilerde açıklanır.

Eğer işletme kilit yönetici personel hizmetini ayrı bir yönetim işletmesinden alıyorsa, bu hizmet için karşılanan tutarlar da açıklama konusu olur.

Bu düzenleme, yönetimin işletme kaynaklarından ne ölçüde yararlandığını ve karar gücüyle ekonomik fayda arasındaki bağı görünür kılar.

Standart, emsal şart açıklamalarına dikkatli yaklaşır.

Bir işletme ilişkili taraf işlemlerinin piyasa şartlarında bağımsız taraflar arasında geçerli olacak koşullara denk olduğunu söyleyecekse, bu ancak söz konusu koşullar doğrulanabiliyorsa yapılmalıdır.

Bu kural, açıklamanın pazarlama cümlesine dönüşmesini engeller.

Grup içi satış fiyatının, faiz oranının veya hizmet bedelinin bağımsız karşılaştırması yoksa, işletme yalnız böyle varsaydığı için emsal şart iddiasında bulunamaz.

Finansal tablo kullanıcısı açısından daha güvenilir bilgi, işlemin niteliği, tutarı, bakiye koşulları ve risk etkileridir.

Devletle ilişkili işletmeler için bazı açıklama muafiyetleri vardır.

Devletin raporlayan işletme üzerinde kontrol, müşterek kontrol veya önemli etki sahibi olması ya da aynı devletin başka işletmeler üzerinde de benzer etkiye sahip olması nedeniyle doğan ilişkilerde, belirli ayrıntılı açıklama yükümlülükleri hafifletilebilir.

Ancak bu muafiyet tamamen sessizlik anlamına gelmez.

Raporlayan işletme devletin adını, ilişkinin niteliğini ve devletin kontrol, müşterek kontrol veya önemli etki düzeyini açıklar; ayrıca kullanıcıların finansal tabloları anlaması için gerekli görülen önemli işlemler hakkında uygun ayrıntı verir.

Böylece standart, kamu etkisinin yaygın olduğu ortamlarda aşırı açıklama yükünü azaltırken, anlamlı ekonomik etkilerin gizlenmesini de engeller.