İştiraklerdeki ve İş Ortaklıklarındaki Yatırımlar (TMS 28 / TFRS 11) Konu Anlatımı

TMS 28, kontrol düzeyine ulaşmayan fakat yatırımcı işletmenin finansal raporlamasında sıradan finansal varlık gibi de ele alınamayacak yatırımları düzenler.

Standart iki ana ilişkiyi kapsar: iştirak ve iş ortaklığı.

İştirak, yatırımcı işletmenin üzerinde önemli etkisinin bulunduğu işletmedir.

İş ortaklığı ise müşterek kontrole sahip tarafların girişimin net varlıkları üzerinde hak sahibi olduğu müşterek anlaşmadır.

Bu ilişkilerde yatırımcı, yatırım yapılan işletmenin faaliyet sonuçlarından ekonomik olarak etkilenir ve karar süreçlerine belirli düzeyde katılır; ancak bağlı ortaklıkta olduğu gibi tek başına kontrol sahibi değildir.

Önemli etki, yatırım yapılan işletmenin finansal ve faaliyet politikalarının belirlenmesine katılma gücüdür.

Bu güç, politikaları tek başına yönetme ya da başka bir tarafla müşterek kontrol etme gücü anlamına gelmez.

TMS 28, oy haklarının doğrudan veya bağlı ortaklıklar aracılığıyla dolaylı olarak yüzde 20 veya daha fazlasına sahip olunmasını, aksi açıkça ortaya konulmadıkça önemli etki göstergesi sayar.

Oy haklarının yüzde 20’sinden azına sahip olunması ise, önemli etki bulunduğu açıkça kanıtlanmadıkça önemli etkinin olmadığı yönünde varsayım doğurur.

Başka bir yatırımcının çoğunluğa sahip olması, yatırımcının önemli etkisini mutlaka ortadan kaldırmaz.

Önemli etkiyi gösteren kanıtlar sayısal pay oranından ibaret değildir.

Yönetim kurulu veya eşdeğer organda temsil edilme, temettü ve diğer dağıtım kararları dahil politika belirleme süreçlerine katılma, yatırımcı ile yatırım yapılan işletme arasında önemli işlemler yapılması, yönetici personel değişimi ve gerekli teknik bilginin sağlanması önemli etkinin göstergeleri olabilir.

Potansiyel oy hakları da değerlendirilir; ancak bunların hâlihazırda kullanılabilir veya dönüştürülebilir durumda olması gerekir.

Gelecekteki bir olaya bağlı olan ya da ileri bir tarihte kullanılabilecek haklar mevcut potansiyel oy hakkı gibi değerlendirilmez.

Müşterek kontrol, bir anlaşma üzerindeki kontrolün sözleşmeye dayalı olarak paylaşılmasıdır ve önemli konulara ilişkin kararların kontrolü paylaşan tarafların oy birliğini gerektirdiği durumlarda vardır.

İş ortaklığı bu müşterek anlaşmanın bir türüdür; taraflar girişimin tek tek varlıkları veya borçları üzerinde doğrudan hak ve yükümlülüklere değil, net varlıkları üzerinde haklara sahiptir.

Bu ayrım TFRS 11 bağlantısını açıklar: müşterek anlaşmanın türü önce müşterek faaliyet mi iş ortaklığı mı diye belirlenir, ardından iş ortaklığı payı TMS 28 kapsamında özkaynak yöntemiyle muhasebeleştirilir.

Özkaynak yöntemi TMS 28’in merkezidir.

Yatırım ilk olarak elde etme maliyetiyle muhasebeleştirilir.

Edinimden sonra yatırımın defter değeri, yatırım yapılan işletmenin net varlıklarında yatırımcıya düşen payı yansıtacak şekilde artırılır veya azaltılır.

Yatırımcı, yatırım yapılan işletmenin kâr veya zararından kendisine düşen payı kendi kâr veya zararında; diğer kapsamlı kârından kendisine düşen payı ise kendi diğer kapsamlı kârında muhasebeleştirir.

İştirak veya iş ortaklığından alınan temettü ve benzeri dağıtımlar yatırımın defter değerini azaltır.

Bu nedenle özkaynak yönteminde gelir, yalnız alınan temettüyle ölçülmez.

Bu yöntem, yatırımcının ekonomik ilgisini daha iyi yansıtır.

İştirak veya iş ortaklığı kâr etmiş ama dağıtım yapmamış olabilir; sadece temettüye bakılırsa yatırımcının performans payı görünmez.

Tersine yüksek temettü, cari dönemin performansından değil geçmiş birikimlerden kaynaklanabilir.

Özkaynak yöntemi, yatırımcının net varlıklar ve kâr veya zarar üzerindeki payını finansal tablolara dahil ederek yatırımın defter değerini dönemler boyunca günceller.

İştirakin diğer kapsamlı kârındaki değişiklikler, örneğin maddi duran varlık yeniden değerlemesi veya yabancı para çevrim farkları, yatırımcıya düşen pay kadar yatırımcının diğer kapsamlı kârına yansır.

TMS 28 bazı istisnalar da düzenler.

TFRS 10’daki belirli konsolidasyon muafiyeti koşullarını karşılayan ana ortaklıklar veya benzer şartları sağlayan işletmeler, iştirak veya iş ortaklığı yatırımlarına özkaynak yöntemini uygulamak zorunda olmayabilir.

Girişim sermayesi kuruluşu, yatırım fonu, yatırım ortaklığı ve benzeri işletmelerin doğrudan veya dolaylı olarak elde tuttuğu bazı iştirak veya iş ortaklığı yatırımları için TFRS 9 uyarınca gerçeğe uygun değer farkı kâr veya zarara yansıtılan ölçüm tercih edilebilir.

Bu tercih genellikle ilk muhasebeleştirmede ve her yatırım için ayrı yapılır.

Özkaynak yönteminin bırakılması, yatırımın iştirak veya iş ortaklığı niteliğini kaybettiği tarihte gerçekleşir.

Yatırım bağlı ortaklık niteliği kazanırsa TFRS 3 hükümleri uygulanır.

Kalan pay finansal varlık niteliğinde ise gerçeğe uygun değerle ölçülür ve bu değer TFRS 9 kapsamında ilk muhasebeleştirme değeri sayılır.

Elden çıkarma geliri ve kalan payın gerçeğe uygun değeri ile yatırımın defter değeri arasındaki fark kâr veya zarara alınır.

Daha önce diğer kapsamlı kârda muhasebeleştirilen tutarlar, ilgili varlık veya borç doğrudan elden çıkarılmış olsaydı nasıl muhasebeleştirilecekse aynı esasla işleme tabi tutulur.

Ortaklık payındaki değişiklik her zaman özkaynak yönteminin bırakılması anlamına gelmez.

Bir iştirak yatırımı iş ortaklığına veya bir iş ortaklığı yatırımı iştirake dönüşürse işletme özkaynak yöntemini uygulamaya devam eder ve kalan payı yeniden ölçmez.

Pay azalır ancak yatırım iştirak veya iş ortaklığı olarak sınıflandırılmaya devam ederse, daha önce diğer kapsamlı kârda muhasebeleştirilmiş kazanç veya kaybın azalan paya isabet eden kısmı, ilgili varlık veya borç elden çıkarıldığında kâr veya zarara aktarılacak nitelikteyse kâr veya zarara yeniden sınıflandırılır.

Özkaynak yöntemi işlemleri konsolidasyon mantığıyla benzerlik taşır.

Grup düzeyindeki pay, ana ortaklık ve bağlı ortaklıklarının iştirakteki veya iş ortaklığındaki paylarının toplamıdır.

İştirak veya iş ortaklığı ile yatırımcı arasındaki yukarı yönlü ve aşağı yönlü işlemlerden doğan kazanç veya kayıplar, ilişkili olmayan yatırımcıların payı ölçüsünde finansal tablolara yansıtılır; yatırımcının payına düşen gerçekleşmemiş kazanç veya kayıp elimine edilir.

Yatırımın ediniminde maliyet ile tanımlanabilir net varlıkların gerçeğe uygun değerinden yatırımcıya düşen pay arasındaki fark da analiz edilir: şerefiye yatırımın defter değerine dahil edilir ve amortismana tabi tutulmaz; net varlık payının maliyeti aşan kısmı ilgili dönemde gelire dahil edilir.

Uygulamada raporlama tarihleri, muhasebe politikaları ve zararların muhasebeleştirilmesi önemlidir.