Devlet Teşviklerinin Muhasebeleştirilmesi (TMS 20) Konu Anlatımı

TMS 20, devletin işletmelere sağladığı ekonomik desteklerin finansal tablolarda ne zaman ve nasıl gösterileceğini ele alır.

Standart iki kavramı ayırır.

Devlet yardımı, devletin belirli ölçütleri karşılayan işletmelere ekonomik fayda sağlamak üzere yaptığı işlemlerdir.

Devlet teşviki ise bu yardımın, işletmenin geçmişte veya gelecekte bazı faaliyet koşullarını yerine getirmesi karşılığında kaynak transferi niteliği kazanmış biçimidir.

Bu ayrım önemlidir; çünkü her kamu desteği muhasebeleştirilecek bir teşvik doğurmaz.

Genel altyapı yatırımları, tüm işletmelere dolaylı fayda sağlayan kamu hizmetleri veya makul bir değer atfedilemeyen destekler finansal tablolara alınacak teşvikten çok açıklama konusu olabilir.

Muhasebe açısından odak, işletmeye özgü kaynak aktarımı ve bu aktarımın hangi koşula bağlandığıdır.

Devlet teşvikleri, işletmeye para verilmesiyle sınırlı değildir.

Düşük faizli kredi, varlık devri, gider katkısı, yatırım desteği veya belirli harcamaların karşılanması gibi farklı biçimlerde ortaya çıkabilir.

Ancak TMS 20 bazı konuları kapsam dışı bırakır.

Vergiye tabi kârın hesaplanmasında sağlanan vergi istisnaları, yatırım indirimi, hızlandırılmış amortisman veya indirilmiş vergi oranı gibi faydalar bu standardın değil gelir vergisi muhasebesinin alanına girer.

Devletin işletmeye ortak olması da teşvik muhasebesi olarak ele alınmaz.

Tarımsal faaliyetlerle ilgili bazı teşvikler ise ilgili tarım standardının kapsamındadır.

Bu sınırlar, destek unsurunun gerçekten TMS 20’nin dönemleştirme modeline girip girmediğini belirlemek için gereklidir.

Bir devlet teşviki, yalnız alınacağı umulduğu için kayda alınmaz.

İşletmenin teşvik koşullarını yerine getireceğine ve teşvikin elde edileceğine ilişkin makul güvence bulunmalıdır.

Makul güvence, kesinlik demek değildir; fakat soyut beklentiden daha güçlü bir kanıt düzeyi gerektirir.

Örneğin işletme belirli sayıda personel istihdam etme, belirli bölgede yatırım yapma veya belirli varlığı belirli süre kullanma şartını yerine getirecek görünümde değilse teşvik kaydı erken olur.

Tersine koşullar yerine getirilmiş, resmi onay alınmış veya tahsilat süreci güvenilir hale gelmişse muhasebeleştirme temeli oluşur.

Teşvikin nakden tahsil edilmiş olması tek başına yeterli değildir; alınan tutar henüz kazanılmamışsa gelir değil yükümlülük niteliği taşıyabilir.

TMS 20’nin ana ilkesi, teşvikin karşılamayı amaçladığı maliyetlerle sistematik olarak aynı dönemlerde kâr veya zarara yansıtılmasıdır.

Devlet teşviki sermaye katkısı gibi doğrudan özkaynakta kalıcı bir artış olarak değil, ilgili giderlerin etkisini dengeleyen bir gelir unsuru olarak düşünülür.

Bu nedenle teşvik hangi harcama veya yükümlülüğe bağlanmışsa, gelirleştirme de o ekonomik ilişkiyi izler.

Geçmişte katlanılmış giderleri telafi eden ve gelecekte ek koşul taşımayan bir teşvik, alınabilir hale geldiği dönemde gelir yazılabilir.

Buna karşılık gelecek dönemlerde yapılacak harcamaları destekleyen bir teşvik, o harcamalar ortaya çıktıkça gelirleştirilir.

Böylece teşvik, tek dönemde yapay kâr yaratmak yerine desteklediği maliyetlerin dönemsel etkisiyle eşleştirilir.

Teşvikin parasal olmayan bir varlık şeklinde verilmesi de mümkündür.

Devlet işletmeye arsa, bina veya başka bir kaynak sağladığında, işlem yalnız nakit tahsilatı olmadığı için gözden kaçırılmamalıdır.

Böyle durumlarda varlığın ve teşvikin gerçeğe uygun değerle değerlendirilmesi ya da nominal tutarla izlenmesi gibi yaklaşımlar söz konusu olabilir.

Esas amaç, işletmenin kontrolüne geçen ekonomik kaynağı ve bu kaynağın hangi koşula bağlı olduğunu finansal tablolarda anlaşılır kılmaktır.

Parasal olmayan teşvikler de varlık veya gelir ilişkisine göre dönemleştirme mantığına bağlanır; varlık uzun süre kullanılacaksa teşvik etkisi de genellikle o kullanım dönemlerine yayılır.

Teşvik muhasebesinde zamanlama hatası finansal tabloyu kolayca bozabilir.

Koşula bağlı destek erken gelir yazılırsa, işletmenin performansı gerçekte kazanılmamış bir faydayla şişer.

Tam tersine, koşullar sağlandığı halde teşvik ertelenirse ilgili giderlerin yükü olduğundan yüksek görünür.

Bu nedenle standart, makul güvence eşiği ile eşleştirme ilkesini birlikte kullanır; önce teşvikin kazanılabilirliği değerlendirilir, sonra hangi maliyet veya varlıkla ilişkilendirileceği belirlenir.

Bu değerlendirme, teşvikin sadece tahsilat belgesine değil, ekonomik koşullarına göre muhasebeleştirilmesini sağlar.

Varlıklara ilişkin teşvikler, işletmenin uzun vadeli varlık edinmesi, inşa etmesi veya elde tutması şartıyla sağlanan desteklerdir.

Bu tür teşviklerde iki sunum yaklaşımı mümkündür.

İşletme teşviki ertelenmiş gelir olarak gösterebilir ve varlığın faydalı ömrü boyunca sistematik biçimde kâr veya zarara aktarabilir.

Alternatif olarak teşvik tutarını varlığın defter değerinden indirebilir; bu durumda teşvikin etkisi, daha düşük amortisman gideri yoluyla dönemlere yayılır.

İki yöntemin sunum biçimi farklıdır, ancak ekonomik amaç aynıdır: teşvik, varlığın kullanılacağı dönemlerle ilişkilendirilir.

Örneğin bir makine alımı için alınan destek, makinenin satın alındığı gün tümüyle gelir yazılırsa, sonraki dönemlerde makinenin sağladığı fayda ve amortisman yükü ile destek arasındaki bağ kopar.

Gelire ilişkin teşvikler, varlık ediniminden çok belirli giderleri veya gelir kayıplarını karşılamak için verilir.

Eğitim gideri desteği, istihdam maliyeti katkısı veya belirli faaliyet giderlerinin karşılanması bu yapıya örnek olabilir.

Bu teşvikler kâr veya zararda ayrı bir gelir kalemi olarak ya da ilgili giderlerden indirilerek sunulabilir.

Sunum tercihi, finansal tablo kullanıcısının teşvikin niteliğini anlamasını engellememelidir.

Brüt gider ve teşvik gelirinin ayrı gösterilmesi, işletmenin faaliyet maliyetlerini ve kamu desteğini ayrı analiz etmeye yardımcı olabilir.

Giderden indirim yöntemi ise net maliyet etkisini öne çıkarır.

Hangi yöntem kullanılırsa kullanılsın, teşvikin gelirleştirilme zamanı ilgili maliyetlerin muhasebeleştirildiği dönemlerle uyumlu olmalıdır.

Bazen teşvik koşulları sonradan ihlal edilir ve alınan tutarın geri ödenmesi gerekir.

Bu durumda muhasebe, ilk kaydın tersine çevrilmesi mantığıyla yapılır.

Gelire ilişkin bir teşvikin geri ödenmesinde önce varsa ertelenmiş gelir bakiyesi azaltılır; bakiye yetmezse kalan tutar gider olarak kâr veya zarara alınır.

Varlığa ilişkin teşvikte ise geri ödeme, kullanılan yönteme göre ertelenmiş gelir bakiyesini azaltabilir veya varlığın defter değerini artırabilir.

Varlığın defter değeri artırıldığında, teşvik hiç alınmamış olsaydı önceki dönemlerde ayrılacak ek amortismanın etkisi de dikkate alınır.