Finansal Araçlar: Sunum ve Açıklamalar (TMS 32 / TFRS 7) Konu Anlatımı

TMS 32, finansal araçların ölçümünden çok finansal tablolarda nasıl sınıflandırılıp sunulacağıyla ilgilenir.

Standart, TFRS 9’un finansal tablolara alma ve ölçüm hükümlerini tamamlar; açıklama boyutu ise finansal araçlara ilişkin açıklama standardıyla birlikte düşünülür.

TMS 32’nin ana sorusu şudur: Bir sözleşme ihraç eden işletmenin finansal durum tablosunda borç mu, özkaynak mı, yoksa başka bir finansal varlık veya borçla ilişkili bir unsur mu yaratır?

Bu soru, aracın adından bağımsızdır.

Bir sözleşmeye imtiyazlı pay, katılma belgesi, opsiyon veya borçlanma aracı denmesi tek başına sonucu belirlemez.

Sözleşmenin işletmeye nakit veya başka bir finansal varlık verme zorunluluğu yükleyip yüklemediği ve işletmenin kendi özkaynak araçlarıyla ödeme biçimi sınıflandırmanın merkezindedir.

Finansal araç, bir işletmenin finansal varlığında ve başka bir işletmenin finansal borcunda ya da özkaynağa dayalı finansal aracında artışa neden olan sözleşmedir.

Finansal varlık; nakit, başka bir işletmenin özkaynak aracı, başka bir işletmeden nakit veya finansal varlık alma hakkı ya da işletmenin lehine koşullarda finansal araç değişimi hakkı gibi unsurları kapsar.

Finansal borç ise nakit veya başka bir finansal varlık verme yükümlülüğü ya da işletmenin aleyhine koşullarda finansal araç değişimi yükümlülüğü doğurur.

Özkaynağa dayalı finansal araç, işletmenin tüm borçları çıkarıldıktan sonra varlıklarında kalan payı gösteren sözleşmedir.

Bu tanımlar, borç ve özkaynak ayrımını hukuki sermaye kavramından çok sözleşmeye bağlı ekonomik yükümlülük üzerinden kurar.

Bu yaklaşım, aynı aracın ihraç eden ve elde tutan taraflarda farklı muhasebe sonuçları doğurabileceğini de gösterir.

İhraç eden borç veya özkaynak sınıflandırması yaparken, yatırımcı kendi açısından finansal varlık hükümlerini uygular.

Bu nedenle analiz taraf bazlıdır.

Bir taraf için özkaynak aracı olan pay, diğer taraf için finansal varlık niteliğindedir.

İhraç eden açısından en kritik ayrım, işletmenin kaçınamayacağı bir nakit çıkışı veya finansal varlık teslim yükümlülüğü bulunup bulunmadığıdır.

Eğer araç sahibine belirli tarihte nakit ödeme yapılmasını, faiz verilmesini veya geri satın alma bedeli ödenmesini zorunlu kılıyorsa, araç özkaynak görünümünde olsa bile finansal borç olabilir.

Buna karşılık işletmenin nakit ödeme zorunluluğu yoksa ve araç yalnız işletmenin net varlıklarındaki kalan paya katılma hakkı veriyorsa özkaynak sınıflandırması gündeme gelir.

İşletmenin dağıtım yapma konusunda takdir hakkı bulunması bu analizde önemlidir.

Zorunlu temettü ödemesi borç niteliğini desteklerken, dağıtımın tamamen işletme kararına bağlı olması özkaynak niteliğini güçlendirebilir.

İşletmenin kendi özkaynak araçlarıyla ödenecek sözleşmeler ayrıca dikkat gerektirir.

Sabit tutarda nakit veya başka finansal varlık karşılığında sabit sayıda kendi payının teslim edilmesi, özkaynak sınıflandırmasına daha yakın bir yapıdır.

Ancak sözleşme değişken sayıda pay teslimini gerektiriyorsa, işletme gerçekte belirli bir parasal değeri kendi paylarıyla kapatıyor olabilir; bu durumda finansal borç ortaya çıkabilir.

Aynı şekilde kendi payları üzerinden yazılan bazı türevlerde, ödeme biçimi ve değişim koşulları sabit-sabit mantığını karşılamıyorsa özkaynak değil varlık veya borç sunumu gerekir.

Bu hükümler, kendi payıyla ödeme yapılmasının otomatik olarak özkaynak işlemi sayılmasını engeller.

Bazı finansal araçlar hem borç hem özkaynak unsuru içerir.

Dönüştürülebilir tahvil buna öğretici bir örnektir.

Tahvil, ihraç edenin faiz ve anapara ödeme yükümlülüğü nedeniyle borç bileşeni taşır; aynı sözleşme yatırımcıya belirli koşullarla işletmenin paylarına dönüşme hakkı veriyorsa özkaynak bileşeni de bulunabilir.

TMS 32, böyle bileşik araçlarda bileşenlerin ayrı sunulmasını ister.

Önce borç bileşeninin gerçeğe uygun değeri, benzer fakat dönüşüm hakkı içermeyen bir borcun değeri gibi belirlenebilir; kalan tutar özkaynak bileşenine atfedilir.

Daha sonra özkaynak bileşeni yeniden ölçülmez.

Bu ayrıştırma, finansal tablolarda hem zorunlu ödeme yükümlülüğünü hem de kalan pay niteliğindeki dönüşüm hakkını görünür kılar.

Sınıflandırma, faiz, temettü, kazanç ve kayıpların nerede gösterileceğini belirler.

Finansal borç niteliğindeki bir araçla ilgili faiz, temettü, kayıp ve kazançlar kâr veya zararda gelir ya da gider olarak muhasebeleştirilir.

Özkaynağa dayalı finansal araç sahiplerine yapılan dağıtımlar ise doğrudan özkaynakta gösterilir.

Bu nedenle aynı ödeme, aracın sınıflandırmasına göre kâr veya zararda finansman gideri ya da özkaynak dağıtımı olabilir.

Örneğin hukuken pay olarak adlandırılan fakat zorunlu geri ödeme ve sabit getiri içeren bir araçta yapılan ödemeler, ekonomik olarak borç maliyeti gibi sunulabilir.

Özkaynak araçlarının ihraç veya geri alım maliyetleri de özkaynak işleminin parçası olarak değerlendirilir; bunların gelir vergisi etkileri ilgili vergi standardına göre ele alınır.

Netleştirme, TMS 32’nin ayrı bir sunum konusudur.

Finansal varlık ve finansal borçlar, yalnız işletmenin muhasebeleştirilmiş tutarları netleştirmek için mevcut ve yasal olarak uygulanabilir bir hakkı varsa ve işletme net esasa göre ödeme yapmayı ya da varlığı tahsil ederken borcu aynı anda kapatmayı amaçlıyorsa net gösterilir.

Bu iki koşul birlikte aranır.

Sadece karşı tarafla ticari ilişki bulunması, aynı banka ile çalışılması veya yönetimin ileride mahsup yapmayı düşünmesi yeterli değildir.

Yasal hakkın normal iş akışında, temerrüt halinde ve iflas gibi durumlarda uygulanabilir olması gerekir.

Netleştirme koşulları sağlanmadığında varlık ve borçların ayrı gösterilmesi, işletmenin kredi riski, likidite riski ve brüt yükümlülüklerini daha doğru yansıtır.

TMS 32’nin kapsamı finansal olmayan kalemlere ilişkin bazı sözleşmelere de uzanabilir.

Normalde mal alım satım sözleşmeleri finansal araç değildir; fakat sözleşme net nakit ödemeyle, başka bir finansal araçla veya finansal araçların takası yoluyla kapatılabiliyorsa ve işletmenin olağan alış, satış veya kullanım ihtiyacına yönelik teslim amacı baskın değilse finansal araç hükümleri gündeme gelebilir.

Özellikle finansal olmayan bir kaleme dayalı yazılı opsiyonlarda net ödeme imkânı varsa, sözleşme beklenen fiziksel kullanım ihtiyacından çok finansal araç niteliği taşıyabilir.

Bu sınır, emtia veya benzeri kalemlere ilişkin sözleşmelerde muhasebe sınıflandırmasının yalnız dayanak varlığın türüne göre yapılamayacağını gösterir.

Açıklama boyutu, finansal tablo kullanıcısının araçların işletmenin finansal durumu ve riskleri üzerindeki etkisini anlaması için gereklidir.