Finansal Tabloların Unsurları, Tahakkuk ve Ölçüm Esasları Konu Anlatımı

Finansal tabloların unsurları, muhasebenin hangi ekonomik olayı hangi kavramla yakalayacağını belirleyen temel sınıflardır.

Kavramsal Çerçeve bu sınıfları beş başlıkta toplar: varlık, yükümlülük, özkaynak, gelir ve gider.

Bu sınıflar birbirinden kopuk değildir.

Finansal durum tablosu varlık, yükümlülük ve özkaynakla; finansal performans tablosu gelir ve giderle çalışır.

Ancak gelir ve gider de özkaynağı değiştiren varlık ve yükümlülük hareketlerinden doğduğu için sistem bir bütün olarak işler.

Bu nedenle bir kalemi ezberlenmiş hesap adıyla değil, hangi hak, mükellefiyet veya özkaynak değişimini temsil ettiğiyle düşünmek gerekir.

Varlık tanımı üç katmanlıdır.

Önce ekonomik fayda üretme potansiyeline sahip bir hak bulunmalıdır.

Hak nakit alma hakkı, mal veya hizmet alma hakkı, bir fiziksel nesneyi kullanma hakkı, fikri bilgiye erişim ya da başka bir tarafla avantajlı koşullarda değişim yapma hakkı gibi farklı biçimlerde ortaya çıkabilir.

İkinci katman, hakkın geçmiş olay sonucunda mevcut olmasıdır; yalnızca gelecekte doğması umulan bir imkan varlık değildir.

Üçüncü katman kontroldür.

İşletme hakkın kullanımını yönetebiliyor, doğacak faydayı doğrudan veya dolaylı olarak elde edebiliyor ve başkalarının aynı faydayı elde etmesini önleyebiliyorsa kontrol vardır.

Hukuki mülkiyet çoğu zaman kontrolün kanıtıdır, fakat tek yol değildir; korunabilen teknik bilgi gibi bazı kaynaklarda fiili kontrol de belirleyici olabilir.

Buna karşılık herkesin önemli maliyet olmadan kullanabildiği genel kamu hakları işletmenin varlığı sayılmaz.

Varlıkta faydanın kesin veya yüksek olasılıklı olması şart değildir.

Bir hak, yalnızca bir durumda ekonomik fayda üretebilecek mevcut kapasiteye sahipse ekonomik kaynak olabilir.

Düşük olasılık tanımı ortadan kaldırmaz; finansal tablolara alma, ölçüm ve açıklama kararını etkiler.

Bu ayrım sorularda önemlidir: “olası değil” ifadesi tek başına “varlık yoktur” sonucunu doğurmaz.

Aynı şekilde harcama yapılması otomatik olarak varlık edinildiği anlamına gelmez.

Bir ödeme hemen tüketilen bir hizmet için yapılmışsa, geleceğe dönük kontrol edilen bir hak kalmayabilir; bu durumda unsur analizi varlık yerine gider sonucuna götürebilir.

Yükümlülük tanımı da üç şart ister.

İşletmenin kaçınma imkanı olmayan bir mükellefiyeti bulunmalı, bu mükellefiyet ekonomik kaynak devrini gerektirebilecek nitelikte olmalı ve geçmiş olaylar sonucunda mevcut hale gelmiş olmalıdır.

Mükellefiyet sözleşmeden, mevzuattan veya benzer düzenlemeden doğabilir; işletmenin yerleşik uygulamaları, yayımlanmış politikaları veya belirli beyanları nedeniyle farklı davranma imkanı kalmadığında zımni bir mükellefiyet de oluşabilir.

Karşı tarafın kimliğinin tek tek bilinmesi gerekmez; toplumun geneline karşı bir görev de mükellefiyet doğurabilir.

Ancak işletmenin ödeme niyeti, ödemenin muhtemel görünmesi veya gelecekte belirli bir faaliyeti sürdürmeyi planlaması tek başına yükümlülük yaratmaz.

Geçmiş olay şartı yükümlülükte en çok karıştırılan noktadır.

Mevzuatın kabul edilmesi ya da sözleşmenin imzalanması tek başına yeterli olmayabilir.

İşletme ekonomik fayda elde etmiş veya bir edimde bulunmuş olmalı ve bunun sonucunda aksi halde devretmek zorunda kalmayacağı bir kaynağı devretmek zorunda kalabilecek hale gelmelidir.

Çalışanla yapılan hizmet sözleşmesi, çalışan hizmet vermedikçe bugünden maaş yükümlülüğü yaratmaz; o ana kadar tarafların karşılıklı ve eşit ölçüde ifa edilmemiş bir sözleşmesi vardır.

Buna karşılık edim yerine getirildikçe veya fayda elde edildikçe mevcut mükellefiyet birikebilir.

Yükümlülüğün ancak gelecekte ödenebilir olması, onun bugün mevcut olmadığı anlamına gelmez; önemli olan kaçınılamaz mükellefiyetin raporlama tarihinde doğmuş olup olmadığıdır.

Özkaynak kalan hak olarak tanımlanır.

İşletmenin tüm yükümlülükleri varlıklardan düşüldükten sonra kalan hak özkaynaktır.

Bu tanım özkaynağı doğrudan bağımsız bir varlık gibi ölçmez; varlık ve yükümlülüklerin ölçümlerinden türeyen artık tutardır.

Özkaynak üzerindeki haklar adi pay, imtiyazlı pay veya başka sınıflar biçiminde farklı ekonomik ve hukuki özellikler taşıyabilir.

Gelir, özkaynak sahiplerinin katkıları dışında özkaynağı artıran varlık artışları veya yükümlülük azalışlarıdır.

Gider, özkaynak sahiplerine yapılan dağıtımlar dışında özkaynağı azaltan varlık azalışları veya yükümlülük artışlarıdır.

Bu yüzden sermaye koyma gelir, ortaklara dağıtım gider değildir.

Performans ölçümü, özkaynak sahipleriyle yapılan işlemleri faaliyet sonucundan ayırır.

Finansal tablolara alma, bu unsurlardan birinin tanımına giren kalemin finansal durum tablosuna veya finansal performans tablosuna yazıyla ve parasal tutarla dahil edilmesidir.

Tanımı karşılamak gerekli koşuldur, fakat yeterli değildir.

Bir kalemin tabloya alınması, o kalem ve ondan doğan gelir, gider veya özkaynak değişimi hakkında ihtiyaca uygun bilgi sağlamalı ve ekonomik olayı gerçeğe uygun sunmalıdır.

Mevcudiyet belirsizliği, düşük fayda girişi veya çıkışı olasılığı ve çok yüksek ölçüm belirsizliği, tanım karşılandığı halde tabloya alma kararını etkileyebilir.

Bazı durumlarda kalem tabloya alınmasa bile dipnot açıklaması gerekir; çünkü kullanıcı, yapılandırılmış tablodan dışarıda kalan risk veya belirsizliği yine de anlayabilmelidir.

Tahakkuk esası bu sistemin zamanlama mantığıdır.

İşlemler ve olaylar, nakit akışının gerçekleştiği tarihe göre değil, varlık, yükümlülük, gelir veya gider etkisinin doğduğu döneme göre raporlanır.

Nakit karşılığı mal satışında nakit varlığı artarken gelir doğar; satılan malın kontrolü elden çıktığında ilgili varlık dışı bırakılır ve gider oluşur.

Bu eşzamanlılık, basit bir “gelirle maliyeti eşleştirme” ezberinden daha derindir.

Çerçeve, varlık veya yükümlülük tanımını karşılamayan kalemlerin finansal durum tablosuna taşınmasına izin vermez.

Dolayısıyla bir giderin ertelenmesi veya bir gelirin öne çekilmesi, ancak ilgili unsur tanımları ve tanıma alma koşulları gerçekten karşılanıyorsa kabul edilebilir.

Ölçüm, tabloya alınan unsurun parasal tutara çevrilmesidir.

Tarihi maliyet, kalemi doğuran işlem veya olayın fiyatından hareket eder.

Varlıkta edinme veya oluşturma maliyeti ve işlem maliyetleri; yükümlülükte üstlenme karşılığı alınan bedel ve işlem maliyetleri başlangıç noktasıdır.

Sonraki dönemlerde amortisman, itfa, tahsilat, ödeme, değer düşüklüğü ve faiz tahakkuku gibi değişikliklerle güncellenir.

Tarihi maliyet, piyasa değerindeki her değişimi kendiliğinden yansıtmaz; bu nedenle istikrarlı, işletme faaliyetinde diğer kaynaklarla birlikte kullanılan kalemlerde faydalı bilgi sağlayabilirken, değeri piyasa değişimlerine çok duyarlı kalemlerde sınırlı kalabilir.