Hisse Başına Kazanç (TMS 33) Konu Anlatımı

TMS 33'ün öğretici amacı, işletme performansını hisse başına düşen tutar üzerinden karşılaştırılabilir kılmaktır.

Kar rakamı tek başına yeterli değildir; aynı karı daha az veya daha çok adi hisse senediyle elde eden işletmelerin ortaklara düşen performans payı farklıdır.

Standart bu nedenle özellikle paydanın tutarlı belirlenmesine odaklanır.

Kazanç farklı muhasebe politikalarından etkilenebilse de, hisse sayısının hangi dönemde ne kadar mevcut olduğu ve potansiyel payların nasıl ele alınacağı ortak kurallara bağlandığında finansal raporlama daha anlamlı hale gelir.

Bu başlıkta temel akıl yürütme, payda hangi hisseleri içerir, pay hangi kazancı temsil eder ve potansiyel paylar mevcut ortakların payını azaltıyor mu sorularıyla ilerler.

Standart, adi hisse senetleri veya potansiyel adi hisse senetleri borsa ya da diğer teşkilatlanmış piyasalarda işlem gören işletmelerin ayrı veya bireysel finansal tablolarına ve ilgili koşullardaki ana ortaklığın konsolide finansal tablolarına uygulanır.

Ayrıca hisse başına kazanç tutarını kamuoyuna açıklayan bir işletme, bu tutarı standarda göre hesaplar ve sunar.

Konsolide finansal tablolarla bireysel finansal tablolar birlikte sunulduğunda, hisse başına kazanç bilgisinin yalnız konsolide bilgiler çerçevesinde sunulması gerekir.

Bunun nedeni, ana ortaklık ortaklarına düşen performansın grup düzeyinde anlam kazanmasıdır.

Böylece kullanıcı, tekil işletme karı yerine ana ortaklık pay sahiplerine atfedilen sonuç üzerinden değerlendirme yapar.

Adi hisse senedi, ilgili dönemin karından imtiyazlı hisse senedi gibi diğer pay sınıflarından sonra pay alan özkaynak aracıdır.

Potansiyel adi hisse senedi ise sahibine adi hisse senedi alma hakkı verebilen finansal araç veya sözleşmedir.

Dönüştürülebilir borçlanma araçları, dönüştürülebilir imtiyazlı hisseler, opsiyonlar, hisse alım hakkı veren araçlar, çalışan pay planları ve belirli koşullar gerçekleştiğinde ihraç edilecek hisseler bu gruba girebilir.

Sulandırma kavramı, bu potansiyel araçların adi hisseye dönüşmesi halinde hisse başına kazancın azalması veya hisse başına zararın artması durumunu anlatır.

Tersi etki, yani hisse başına kazancı artıran veya zararı azaltan dönüşüm, sulandırıcı değil ters sulandırıcı etki olarak değerlendirilir.

Adi hisse başına kazanç hesaplamasında pay, ana ortaklığın adi hisse senedi sahiplerine düşen kar veya zarardır.

Eğer sürdürülen faaliyetlerden ayrı kazanç veya zarar sunuluyorsa, bu tutar için de adi hisse başına kazanç hesaplanır.

Payın belirlenmesinde adi hisse sahiplerine düşmeyen unsurlar ayıklanır.

Birikimsiz imtiyazlı hisseler için ilan edilen temettüler, birikimli imtiyazlı hisseler için ilan edilmiş olsun ya da olmasın döneme ilişkin öngörülen vergi sonrası temettüler dikkate alınır.

Dönüştürülebilir imtiyazlı hisselerin erken dönüşümünde adi hisselerin gerçeğe uygun değerini aşan ödemeler de adi hisse sahiplerine düşen karın belirlenmesinde azaltıcı etki yaratabilir.

Bu mantık, payın gerçekten adi hisse sahiplerine ait performansı göstermesini sağlar.

Payda, dönem boyunca mevcut adi hisse senetlerinin ağırlıklı ortalama sayısıdır.

Ağırlıklı ortalama kullanılması, sermaye yapısının dönem içinde değişebileceği gerçeğini yansıtır.

Nakit karşılığı ihraç edilen hisseler, nakit alacağının doğduğu tarihten itibaren; borçlanma aracının dönüşümüyle çıkan hisseler, faiz işlemeyi bıraktığı tarihten itibaren; borcun ödenmesi veya varlık alımı karşılığı çıkarılan hisseler ilgili işlem tarihinde; hizmet karşılığı çıkarılan hisseler hizmetin alındığı tarihte dahil edilir.

Zaman ağırlığı, hisselerin dönemde mevcut olduğu gün sayısının toplam gün sayısına oranlanmasıyla kurulur.

Bu yaklaşım, dönem sonunda mevcut hisse sayısını doğrudan kullanmanın doğuracağı yanıltıcı sonucu önler.

Bazı sermaye işlemleri kaynaklarda değişiklik yaratmadan hisse sayısını değiştirir.

Bedelsiz dağıtım, hisse bölünmesi veya benzeri işlemlerde mevcut ortaklardan ek ödeme alınmadan pay sayısı artar.

Bu durumda önceki dönemlerin ağırlıklı ortalama hisse sayısı da karşılaştırılabilirliği sağlamak için geriye dönük düzeltilir; çünkü ekonomik kaynak artmamış, yalnız pay sayısı yeniden ölçeklenmiştir.

Hisse konsolidasyonu ise pay sayısını azaltabilir.

Eğer bu azalma özel temettü gibi kaynak çıkışıyla birlikte gerçekleşiyorsa, işlem daha karmaşık değerlendirilir.

Öğrenci açısından ana ilke şudur: gerçek sermaye katkısı veya kaynak çıkışı ile yalnız pay sayısını değiştiren işlemler aynı şekilde ele alınmaz.

Koşula bağlı ihraç edilecek adi hisseler de payda mantığını sınar.

Bu hisseler, gerekli koşullar gerçekleştiğinde mevcut sayılır ve adi hisse başına kazanç hesaplamasına dahil edilir; koşullar henüz gerçekleşmemişse dönem sonuna kadar hesaplamanın dışında bırakılır.

İşletme birleşmesinde aktarılan bedelin parçası olarak ihraç edilen hisseler ise edinim tarihinden itibaren ağırlıklı ortalama hisse sayısına girer, çünkü edinilen işletmenin sonuçları o tarihten sonra grubun performansına katılır.

Bu örnekler, TMS 33'te zamanlamanın yalnız teknik ayrıntı olmadığını gösterir.

Hisse hangi tarihten itibaren kar üretme kapasitesine katılıyorsa, payda da o tarihten itibaren etkilenir.

Sulandırılmış hisse başına kazanç, adi hisse başına kazanç mantığını potansiyel adi hisselerle genişletir.

Hesaplamada ana ortaklığın adi hisse sahiplerine düşen kar veya zarar ve ağırlıklı ortalama hisse sayısı, sulandırma etkisi olan potansiyel adi hisse senetlerinin etkilerine göre düzeltilir.

Dönüştürülebilir araçlar için, dönüşüm gerçekleşmiş varsayıldığında artık doğmayacak vergi sonrası faiz veya temettü gibi giderler paya geri eklenebilir; payda ise dönüşüm sonucunda çıkacak ilave adi hisseleri içerir.

Amaç, dönem içinde mevcut sulandırıcı potansiyel payların tamamı adi hisseye dönüşmüş olsaydı her adi hisseye düşen performans payının ne olacağını göstermektir.

Opsiyonlar ve hisse alım hakkı veren araçlar sulandırma analizinde özellikle dikkat ister.

Sahibine adi hisse alma hakkı veren bu araçlar, kullanım fiyatı ve dönemdeki piyasa koşulları dikkate alındığında mevcut ortakların kazanç payını azaltabilir.

Standart, sulandırılmış hesaplamada yalnız sulandırıcı etkisi olan potansiyel adi hisselerin dikkate alınmasını gerektirir; ters sulandırıcı araçlar dahil edilmez.

Bu ayrım, sulandırılmış hisse başına kazancın ihtiyatlı fakat yapay biçimde iyileştirilmeyen bir ölçü olmasını sağlar.

Örneğin dönüşüm hisse başına kazancı artırıyorsa, bu araçları hesaba katmak kullanıcının risk algısını yanıltabilir.