Finansal Araçlar: Muhasebeleştirme ve Ölçüm (TFRS 9) Konu Anlatımı

TFRS 9’un amacı, finansal araçların işletmenin gelecekteki nakit akışlarına etkisini finansal tablo kullanıcılarına yararlı biçimde göstermektir.

Finansal araçlar, nakit, alacak, borçlanma aracı, türev ürün, kredi taahhüdü veya özkaynak yatırımı gibi farklı biçimlerde ortaya çıkabilir.

Standart bu araçların ne zaman finansal tablolara alınacağını, hangi ölçüm kategorisinde izleneceğini, değer düşüklüğünün nasıl hesaplanacağını ve bazı riskten korunma ilişkilerinin nasıl muhasebeleştirileceğini düzenler.

TFRS 9’un mantığı, her finansal varlığı aynı ölçüyle değerlendirmek yerine, işletmenin varlığı nasıl yönettiğine ve varlığın sözleşmesinin hangi nakit akışlarını doğurduğuna bakmaktır.

Böylece hem yönetim amacı hem de aracın ekonomik niteliği muhasebe sonucuna yansır.

Finansal varlık ilk kez finansal tablolara alındığında sınıflandırma yapılır.

Bu sınıflandırmanın birinci ayağı iş modelidir.

İşletme finansal varlığı sözleşmeye bağlı nakit akışlarını tahsil etmek için mi tutmaktadır, hem tahsil hem satış amacıyla mı yönetmektedir, yoksa gerçeğe uygun değer değişimlerinden veya aktif alım satımdan mı sonuç elde etmektedir?

İkinci ayak ise sözleşmeye bağlı nakit akışı testidir.

Varlığın belirli tarihlerde doğurduğu nakit akışları yalnız anapara ve anapara bakiyesi üzerinden faiz niteliğinde ödemelerden oluşmalıdır.

Faiz burada paranın zaman değeri, kredi riski, temel borç verme riskleri ve kâr marjı gibi unsurları yansıtan karşılıktır.

Nakit akışları emtia fiyatı, hisse değeri veya kaldıraçlı getiri gibi temel borç verme düzeninden uzak unsurlara bağlıysa, itfa edilmiş maliyet modeli uygun olmaz.

Bir finansal varlık, sözleşmeye bağlı nakit akışlarını tahsil etmeyi amaçlayan iş modelinde tutuluyor ve nakit akışları yalnız anapara ve faiz niteliği taşıyorsa itfa edilmiş maliyetle ölçülür.

Bu modelde etkin faiz yöntemi, faiz gelirini dönemlere dağıtır; tahsilatlar anapara ve faiz bileşenlerini azaltır; değer düşüklüğü ayrıca dikkate alınır.

Alacaklar ve basit borçlanma araçları bu kategoriye girebilir.

İş modeli hem nakit akışlarını tahsil etmeyi hem de varlığı satmayı içeriyorsa ve nakit akışı testi sağlanıyorsa, finansal varlık gerçeğe uygun değer farkı diğer kapsamlı gelire yansıtılan kategoriye girebilir.

Bu durumda gerçeğe uygun değer değişimleri kâr veya zarar dışında izlenirken faiz geliri, değer düşüklüğü ve kur farkı gibi bazı etkiler kâr veya zararla ilişkilidir.

Diğer finansal varlıklar, özellikle alım satım amaçlı varlıklar ve nakit akışı testi başarısız olan araçlar, gerçeğe uygun değer farkı kâr veya zarara yansıtılan ölçüme tabi olur.

Özkaynak yatırımları borçlanma araçlarından farklıdır.

Alım satım amaçlı olmayan bazı özkaynak araçlarında işletme, ilk muhasebeleştirmede geri dönülemez bir seçimle gerçeğe uygun değer değişimlerini diğer kapsamlı gelirde gösterebilir.

Bu seçim, aracın kısa vadeli fiyat hareketleri yerine stratejik yatırım niteliği taşıdığı durumlarda anlamlı olabilir.

Ancak temettüler çoğu durumda kâr veya zararda gelir olarak muhasebeleştirilir; yatırımın maliyetinin geri kazanımı niteliğindeki dağıtımlar ayrıca değerlendirilir.

Alım satım amacı bulunan özkaynak araçlarında ise gerçeğe uygun değer farklarının kâr veya zarara yansıtılması beklenir.

Bu ayrım, özkaynak aracının elde tutulma amacının finansal performans sunumunu nasıl etkilediğini gösterir.

Finansal yükümlülüklerde temel ölçüm genellikle itfa edilmiş maliyettir.

Kredi borçları, ihraç edilen borçlanma araçları ve ticari borçlar bu mantıkla izlenebilir.

Ancak alım satım amaçlı yükümlülükler, türevler ve işletmenin belirli koşullarda gerçeğe uygun değer farkı kâr veya zarara yansıtmayı seçtiği yükümlülükler farklı ölçülür.

Bir finansal yükümlülük gerçeğe uygun değer farkı kâr veya zarara yansıtılan olarak belirlenmişse, işletmenin kendi kredi riskindeki değişimden kaynaklanan bazı değer değişimleri diğer kapsamlı gelirde sunulabilir; fakat bu sunum muhasebe uyumsuzluğu yaratıyorsa kâr veya zarar etkisi farklı değerlendirilebilir.

Bu hükümler, borcun değerindeki düşüşün yalnız işletme lehine kâr gibi görünmesinin her zaman ekonomik olarak sağlıklı bir performans göstergesi olmadığını kabul eder.

TFRS 9’un önemli yeniliklerinden biri beklenen kredi zararı modelidir.

Önceki yaklaşımlarda zarar çoğu zaman gerçekleşmiş olaylar belirdikten sonra muhasebeleştirilirken, TFRS 9 kredi riskindeki beklentileri daha erken dikkate alır.

İtfa edilmiş maliyetle ölçülen finansal varlıklar, diğer kapsamlı gelire yansıtılan bazı borçlanma araçları, kira alacakları, sözleşme varlıkları, kredi taahhütleri ve finansal teminat sözleşmeleri değer düşüklüğü kapsamına girebilir.

Modelde ilk aşamada genellikle on iki aylık beklenen kredi zararı ayrılır.

Kredi riski ilk muhasebeleştirmeden sonra önemli ölçüde artarsa ömür boyu beklenen kredi zararı dikkate alınır.

Varlık kredi değer düşüklüğüne uğramışsa faiz geliri ve zarar karşılığı hesaplaması daha ileri bir aşamaya geçer.

Ticari alacaklar gibi bazı kalemlerde basitleştirilmiş yaklaşım uygulanabilir.

Beklenen kredi zararı hesaplaması tek bir geçmiş zarar oranundan ibaret değildir.

İşletme olasılık ağırlıklı tutarları, paranın zaman değerini, geçmiş olayları, mevcut koşulları ve makul şekilde desteklenebilen ileriye yönelik bilgileri birlikte değerlendirir.

Örneğin aynı nominal tutarlı iki alacağın kredi riski, vade yapısı, teminatı, müşteri geçmişi ve ekonomik görünümüne göre farklı olabilir.

Bu yaklaşım, değer düşüklüğünü daha tahmine dayalı hale getirir; fakat aynı zamanda yönetim yargılarının tutarlı ve belgelenebilir olmasını gerektirir.

TFRS 9 bu nedenle yalnız ölçüm standardı değil, kredi riskinin finansal raporlamaya nasıl taşındığını belirleyen bir disiplin kurar.

Finansal tablo dışı bırakma hükümleri de finansal varlık ve yükümlülüklerin ne zaman bilançodan çıkarılacağını belirler.

Bir finansal varlıkta nakit akışı hakları sona erdiğinde veya varlık devredilip risk ve getiriler önemli ölçüde aktarılmışsa bilanço dışı bırakma gündeme gelir.

Risk ve getirilerin ne ölçüde devredildiği açık değilse kontrolün devam edip etmediği değerlendirilir.

Finansal yükümlülük ise ortadan kalktığında, yani borç ödendiğinde, iptal edildiğinde veya süresi dolduğunda çıkarılır.

Borcun koşullarında önemli değişiklik yapılması, eski yükümlülüğün kapatılıp yeni yükümlülüğün kayda alınması sonucunu doğurabilir.