Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Nişanlanma Konu Anlatımı

Nişanlanma, Türk Medeni Kanununda evlenme vaadiyle kurulan özel bir aile hukuku ilişkisi olarak düzenlenir.

Bu ilişki, tarafların ileride evlenmeye yönelen ciddi iradelerini hukuken görünür hale getirir; ancak onu doğrudan evlenme zorunluluğuna dönüştürmez.

Kanunun nişanlılığa verdiği anlam bu noktada dengelidir: tarafların evlenme amacıyla yaptıkları hazırlıklar ve birbirlerine duydukları güven korunur, fakat evlenme kişisel özgürlüğü ortadan kaldıracak şekilde dava yoluyla zorlanamaz.

Küçük veya kısıtlı nişanlandığında yasal temsilcinin rızası özel önem taşır; bu rıza yoksa nişanlanma küçük veya kısıtlıyı bağlamaz.

Böylece nişanlılık, aile hukukuna ait olsa da kişisel irade, fiil ehliyeti ve temsil ilişkileriyle birlikte ele alınır.

Nişanlılığın en belirgin sonucu, aslında evlenmeye zorlama davasının bulunmamasıdır.

Nişan, evlenme vaadi içerir; buna rağmen taraflardan biri evlenmekten kaçınırsa diğer taraf mahkemeden evlenmeye hükmedilmesini isteyemez.

Kanun, evlenmeden kaçınma için öngörülmüş cayma tazminatı veya ceza şartını da dava edilebilir kabul etmez.

Bu yaklaşım, evlenmenin serbest rızaya dayanması gerektiğini gösterir.

Bununla birlikte kanun, yapılmış ödemelerin geri istenemeyeceğini belirterek, dava edilemeyen ceza şartı veya cayma tazminatı konusunda fiilen yerine getirilmiş edimlerin durumunu ayrıca düzenler.

Bu ayrım önemlidir: nişanlılık evlenmeye zorlama aracı değildir, fakat sona ermenin malvarlığı ve kişilik alanında doğurduğu sonuçlar tamamen hukuk dışı bırakılmış da değildir.

Nişanın bozulmasının maddi sonuçları kusur ve haklı sebep etrafında kurulur.

Nişanlılardan biri haklı bir sebep olmaksızın nişanı bozarsa veya nişan taraflardan birine yüklenebilen bir sebeple bozulursa, kusurlu taraf uygun bir maddi tazminatla sorumlu olabilir.

Bu tazminatın konusu, dürüstlük kuralları çerçevesinde ve evlenme amacıyla yapılan harcamalar ile katlanılan maddi fedakarlıklardır.

Örneğin tarafların evlilik hazırlığı için yaptığı makul giderler veya evlenme beklentisiyle üstlenilen fedakarlıklar bu mantık içinde değerlendirilir.

Aynı kural nişan giderleri bakımından da uygulanır.

Kanun yalnız nişanlı tarafı değil, tazminat istemeye hakkı olan tarafın ana ve babasını ya da onlar gibi davranan kimseleri de korur; onlar da aynı koşullar altında yaptıkları harcamalar için uygun tazminat isteyebilir.

Böylece nişanlılığın sosyal çevrede doğurduğu güven ilişkisi sınırlı biçimde hukuken tanınır.

Maddi tazminatın sınırı, nişanlılık ilişkisinin evlenmeye zorlama yasağıyla birlikte düşünülmelidir.

Kanun, taraflardan birini evlenmeye mecbur bırakmaz; fakat evlenme beklentisiyle dürüstlük kuralları içinde yapılan harcamaların ve fedakarlıkların boşa çıkmasını da tamamen ilgisiz saymaz.

Bu nedenle sorumluluk, kusurlu tarafa ve evlenme amacıyla bağlantılı uygun kalemlere yönelir.

Ana ve baba veya onlar gibi davranan kişilerin dava hakkı da aynı bağlantıya dayanır.

Buna karşılık her ekonomik kayıp nişan tazminatı değildir; talebin evlenme amacıyla yapılan harcama ya da fedakarlıkla ilişkili olması ve nişanın haklı sebep olmadan ya da yüklenebilir bir sebeple bozulması gerekir.

Bu yapı, nişanlılığı ne salt ahlaki bir ilişki ne de tam anlamıyla zorlayıcı bir evlenme sözleşmesi haline getirir.

Manevi tazminat, nişanın bozulmasından doğan her üzüntü için değil, kişilik hakkına saldırı bulunan haller için söz konusu olur.

Nişanın sona ermesi tek başına manevi tazminat sebebi değildir; bozulma yüzünden bir tarafın kişilik hakkı saldırıya uğramış olmalı ve diğer taraf kusurlu bulunmalıdır.

Bu durumda uygun miktarda para ödenmesi istenebilir.

Hediyelerin geri verilmesi ise ayrı bir sonuçtur.

Nişanlılık evlenme dışında bir sebeple sona ererse, nişanlıların birbirlerine veya ana ve babanın ya da onlar gibi davrananların diğer nişanlıya vermiş oldukları alışılmışın dışındaki hediyeler geri istenebilir.

Kanun burada olağan küçük hediyeleri değil, nişanlılık ilişkisine özgü ve alışılmış sınırı aşan kazandırmaları hedefler.

Hediye aynen veya mislen geri verilemiyorsa sebepsiz zenginleşme hükümleri uygulanır.

Nişanlılığın sona ermesinden doğan dava hakları ise sona ermenin üzerinden bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.

Bu kısa süre, nişanlılık ilişkisinin kişisel niteliğiyle uyumludur; hukuki uyuşmazlığın uzun süre askıda kalması istenmemiştir.

Nişanlılıkta sona erme sonuçlarını birbirinden ayırmak pratik olarak zorunludur.

Maddi tazminat, kusurlu davranış ve evlenme amacıyla yapılan harcama bağlantısını arar.

Manevi tazminat, kişilik hakkı saldırısına ve kusura dayanır.

Hediyelerin geri verilmesi ise evlenme dışındaki sona ermeye ve hediyenin alışılmışın dışında olmasına bağlıdır; bu talepte hediyeyi veren nişanlı, ana baba veya onlar gibi davranan kişiler koruma alanına alınır.

Zamanaşımı ise bütün bu dava hakları için ortak kapanış noktasıdır.

Bir yılın başlangıcı nişanlılığın sona ermesidir; bu süre geçince nişanlılığın sona ermesinden doğan dava hakları ileri sürülemez.

Sonuçta nişanlanma, evlenme vaadini ciddiye alan fakat evlenme özgürlüğünü koruyan bir kurumdur.