Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Rehin Hakları Konu Anlatımı

Rehin hakkının işlevi

Rehin hakkı, borcun kişisel sorumluluk alanından çıkıp belirli bir malvarlığı değeriyle güvence altına alınmasını sağlar.

Alacaklı, borç ödenmediğinde rehin konusu şeyin satış bedelinden öncelikle yararlanır.

Bu yönüyle rehin, alacaklıya sadece borçluya karşı talep hakkı değil, belirli mal üzerinde ayni güvence etkisi verir.

Ancak bu güvence, rehinli malın mülkiyetinin kendiliğinden alacaklıya geçmesi anlamına gelmez.

TMK hem taşınmaz hem taşınır rehni bakımından borç ödenmezse mülkiyetin alacaklıya geçeceğini öngören sözleşme hükümlerini geçersiz sayar.

Öğrenme bakımından rehin hakları üç eksende kavranmalıdır: taşınmaz rehni, taşınır rehni ve hapis hakkı.

Taşınmaz rehni tapu düzeni ve derece sistemiyle; taşınır rehni zilyetlik devriyle; hapis hakkı ise alacaklının zaten rızayla elinde tuttuğu malı borç ödenene kadar bırakmamasıyla karakterizedir.

Taşınmaz rehninin türleri

TMK madde 850’ye göre taşınmaz rehni ancak üç şekilde kurulabilir: ipotek, ipotekli borç senedi veya irat senedi.

Bu sınırlı sayı ilkesi önemlidir; taraflar kendi iradeleriyle yeni bir taşınmaz rehni türü oluşturamaz.

İpotek, mevcut veya ileride doğması kesin ya da olası bir alacağı güvence altına alabilen temel türdür.

İpotekli borç senedi ve irat senedi ise senet ve tescil ilişkisi daha yoğun olan özel türlerdir.

Taşınmaz rehni, kural olarak miktarı Türk parasıyla gösterilen belli bir alacak için kurulur.

Alacak miktarı belli değilse, taşınmazın güvence altına alacağı üst sınır taraflarca belirtilir.

Kaynak ayrıca kredi kuruluşlarınca yabancı para üzerinden verilen krediler için yabancı para üzerinden taşınmaz rehni kurulabileceğini, fakat aynı derecede birden fazla para türü kullanılamayacağını belirtir.

Faiz oranı ise sınırlayıcı hükümler saklı kalmak üzere taraflarca serbestçe kararlaştırılabilir.

Rehne konu taşınmaz ve kurulma

Rehin hakkı ancak tapuya kayıtlı taşınmazlar üzerinde kurulabilir.

Rehin kurulurken konu taşınmaz belirtilmelidir.

Bölünen taşınmazın parselleri tapu kütüğüne ayrı ayrı kaydedilmedikçe rehne konu olamaz.

Birden çok taşınmaz aynı borç için rehnedilecekse, bunların aynı malike veya borçtan müteselsilen sorumlu maliklere ait olması gerekir.

Diğer hallerde her taşınmazın alacağın ne miktarı için güvence oluşturduğu rehin kurulurken gösterilir; aksi anlaşma yoksa tapu idaresi güvenceyi taşınmazların değerine göre dağıtır.

Kuruluş kuralı tescildir.

Taşınmaz rehni tapu kütüğüne tescille kurulur; kanundaki ayrık haller saklıdır.

Rehin sözleşmesinin geçerliliği resmi şekilde yapılmasına bağlıdır.

Paylı mülkiyet ilişkisinde her paydaş yalnız kendi payı üzerinde rehin kurabilir; bu paylardan biri rehinle yüklendikten sonra artık paydaşların taşınmazın bütünü için rehin tesis etmesi mümkün değildir.

Elbirliği mülkiyetindeki taşınmaz ise ancak bütün olarak ve maliklerin tamamı adına rehnedilebilir.

Sona erme, kapsam ve koruma

Taşınmaz rehni, tescilin terkini veya taşınmazın tamamen yok olmasıyla sona erer.

Kamulaştırmaya ilişkin hükümler saklıdır.

Rehin, taşınmazı bütünleyici parçaları ve eklentileriyle birlikte yükümlü kılar.

Kuruluş sırasında açıkça eklenti olarak gösterilip tapuda beyanlar sütununa yazılan şeyler, kanunen bu nitelikte olamayacakları ispat edilmedikçe eklenti sayılır.

Kiraya verilmiş taşınmazlarda rehnin kapsamına, borçluya karşı rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takibe başlanmasından veya borçlunun iflasının ilanından başlayarak paraya çevirme anına kadar işleyen kira bedelleri de girer.

Rehin hakkı kiracılara karşı, cebri icra takibinin bildirilmesi veya iflas kararının ilanından sonra ileri sürülebilir.

Rehin tapuya tescil edildikten sonra alacak için zamanaşımı işlemez.

Alacaklının taşınmazın değerinin korunmasına yönelik yetkileri de vardır.

Malik değer düşürücü davranışlarda bulunursa alacaklı hakimden yasaklama isteyebilir; gecikmede tehlike varsa gerekli önlemleri kendiliğinden alabilir.

Değer düşmesi gerçekleşmişse başka güvence, eski hale getirme veya yeterli güvence verilmezse kısmi ödeme istenebilir.

Alacaklının zorunlu koruma masrafları, tescile gerek olmaksızın rehinli alacak gibi güvenceden yararlanır.

Derece, sıra ve paraya çevirme

Taşınmaz rehni derece sistemiyle işler.

Rehnin sağladığı güvence, tescilde belirtilen rehin derecesiyle sınırlıdır.

Rehin ikinci veya sonraki derecede de kurulabilir; bunun için sırada önce gelecek rehnin miktarının tescilde belirtilmesi gerekir.

Bir derecedeki rehin terkin edilirse sonraki alacaklı kendiliğinden boşalan dereceye geçmez.

Boşalan dereceye geçme hakkı veren sözleşmelerin resmi şekilde yapılması ve ayni etki için tapuya şerh verilmesi gerekir.

Borç ödenmezse alacaklı, alacağını rehinli taşınmazın satış bedelinden elde eder.

Aynı alacak için birden çok taşınmaz rehnedilmişse paraya çevirme istemi hepsi hakkında yapılır; icra dairesi ise gerektiği kadarını satar.

Satış bedeli alacaklılar arasında sıralarına göre dağıtılır; aynı sıradakiler kendi oranlarında pay alır.

Güvencenin kapsamına ana para, takip giderleri ve gecikme faizi, ayrıca iflasın açıldığı veya paraya çevirmenin istendiği tarihe kadar muaccel olmuş üç yıllık faiz ile son vadeden itibaren işleyen faiz girer.

Taşınır rehni

Taşınır rehninde ana ilke teslime bağlılıktır.

Kanundaki ayrık haller dışında taşınırlar ancak zilyetliğin alacaklıya devriyle rehnedilebilir.

Taşınır fiilen yalnız rehnedenin hakimiyetinde kaldığı sürece rehin hakkı doğmaz.

Tasarruf yetkisi bulunmayan kişiden iyiniyetle zilyetlik alan kişi, zilyetlik hükümlerine göre edinimi korunduğu ölçüde rehin hakkı kazanabilir; üçüncü kişilerin önceki zilyetlikten doğan hakları saklıdır.

İstisna olarak bazı hayvanlar üzerinde özel sicile yazılmak suretiyle, sicile tescili zorunlu taşınır mallar üzerinde ise kayıtlı bulundukları sicile yazılarak zilyetlik devredilmeden rehin kurulabilir.

Rehnedilen taşınır üzerinde art rehin kurulması için, alacak ödendiğinde malın sonraki alacaklıya teslim edileceğinin mevcut rehinli alacaklıya yazılı bildirilmesi gerekir.

Alacaklı, rehinli taşınırı ancak rehnedenin rızasıyla bir başkasına rehnedebilir.

Taşınır rehni, alacaklının zilyet olmaktan çıkması ve malı zilyet üçüncü kişiden geri alamaz hale gelmesiyle sona erer.

Alacak sona erince alacaklı rehinli taşınırı hak sahibine geri vermekle yükümlüdür; alacağının tamamını almadan malı geri vermek zorunda değildir.

Alacaklı, kayıp, yok olma veya değer azalması zararından kusursuzluğunu ispat etmedikçe sorumludur.

Hapis hakkı

Hapis hakkı, rehinle akraba fakat kuruluş biçimi farklı bir güvencedir.