Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Mal Rejimleri Konu Anlatımı

Mal rejimleri, evlilik devam ederken ve sona erdiğinde eşlerin malvarlığı ilişkilerinin hangi kurallara göre yönetileceğini belirler.

Kanunun başlangıç noktası yasal mal rejimidir: eşler arasında edinilmiş mallara katılma rejiminin uygulanması asıldır.

Bu kural, eşlerin hiçbir seçim yapmadığı durumda devreye girer.

Buna karşılık eşler mal rejimi sözleşmesiyle kanunda belirlenen diğer rejimlerden birini kabul edebilir, mevcut rejimi kaldırabilir veya değiştirebilir.

Sözleşme evlenmeden önce ya da sonra yapılabilir; fakat tarafların seçimi kanunda yazılı sınırlar içindedir.

Sözleşme yapabilmek için ayırt etme gücü gerekir; küçükler ve kısıtlılar yasal temsilcilerinin rızasını almak zorundadır.

Şekil de sıkıdır: mal rejimi sözleşmesi noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır, ayrıca taraflar evlenme başvurusu sırasında hangi rejimi seçtiklerini yazılı olarak bildirebilir.

İmza, taraflar ve gerektiğinde yasal temsilciler bakımından zorunludur.

Kanun bazı hallerde olağan rejim akışını değiştirir.

Eşlerden biri haklı bir neden gösterdiğinde, mahkeme yürürlükteki rejimin artık mal ayrılığı olarak devam etmesine hükmedebilir.

Diğer eşin malvarlığının borca batık olması, ortaklıktaki payının haczedilmesi, ortaklığın veya istemde bulunanın menfaatlerinin tehlikeye düşürülmesi, gerekli rızanın haklı sebep olmadan esirgenmesi, malvarlığı veya borçlar hakkında bilgi vermekten kaçınılması ve sürekli ayırt etme gücü yoksunluğu bu çerçevede özellikle sayılmıştır.

Mal ortaklığında iflas kendiliğinden mal ayrılığına dönüşme sonucunu doğurur; hacizde zarar gören alacaklı da mal ayrılığı kararı isteyebilir.

Alacaklılar bakımından koruma ayrıca vurgulanır: mal rejiminin kurulması, değiştirilmesi veya tasfiyesi, eşlerden birinin ya da ortaklığın alacaklılarının haklarını alabilecekleri malları sorumluluk dışında bırakamaz.

Eşler arasında borçlar da mal rejimi sebebiyle muaccel olmaktan çıkmaz; ancak ödeme evlilik birliğini tehlikeye düşürecek ölçüde güçlük yaratıyorsa süre ve gerekirse güvence gündeme gelir.

Edinilmiş mallara katılma rejimi, kişisel mal ile edinilmiş mal ayrımı üzerine kurulur.

Edinilmiş mal, rejimin devamı süresince karşılığı verilerek elde edilen malvarlığı değeridir; çalışma karşılığı edinimler, sosyal güvenlik veya yardım ödemeleri, çalışma gücü kaybı tazminatları, kişisel malların gelirleri ve edinilmiş malların yerine geçen değerler bu kapsama girer.

Kişisel mallar ise kişisel kullanıma yarayan eşya, rejim başlangıcında mevcut olan veya miras ya da karşılıksız kazanmayla sonradan elde edilen değerler, manevi tazminat alacakları ve kişisel malların yerine geçen değerlerdir.

Eşler sözleşmeyle bazı meslek veya işletme değerlerini kişisel mal sayabilir ya da kişisel malların gelirlerini edinilmiş mallara dahil etmeyebilir.

Bir malın kime ait olduğunu iddia eden ispatla yükümlüdür; kime ait olduğu ispat edilemeyen mallar paylı mülkiyette, bir eşin bütün malları ise aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal sayılır.

Tasfiye, rejimin sona ermesiyle anlam kazanır.

Edinilmiş mallara katılma rejimi ölüm veya başka rejimin kabulüyle sona erer; iptal, boşanma veya mal ayrılığına geçişte sona erme dava tarihinden itibaren sonuç doğurur.

Her eş diğer eşteki mallarını geri alır; paylı mülkiyete konu malda üstün yararını ispat eden eş diğerinin payını ödeyerek malın bölünmeden kendisine verilmesini isteyebilir.

Değer artış payı, bir eşin diğer eşe ait malın edinilmesi, iyileştirilmesi veya korunmasına karşılıksız ya da uygun karşılık almadan katkıda bulunması halinde ortaya çıkar.

Eklenecek değerler ve denkleştirme yapıldıktan sonra artık değer bulunur; artık değer, edinilmiş malların toplamından bu mallara ilişkin borçların çıkarılmasıyla kalan miktardır.

Her eş veya mirasçıları diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibidir; zina veya hayata kast nedeniyle boşanmada kusurlu eşin payı azaltılabilir ya da kaldırılabilir.

Katılma alacağı ve değer artış payı ayın veya para olarak ödenebilir; ayni ödemede sürüm değeri esas alınır ve işletmelerin ekonomik bütünlüğü gözetilir.

Derhal ödeme ciddi güçlük doğuracaksa borçlu eş erteleme isteyebilir; tasfiye sonundan itibaren faiz ve koşullar gerektiriyorsa güvence gündeme gelir.

Mal ayrılığı rejiminde her eş kendi malvarlığı üzerinde yönetim, yararlanma ve tasarruf hakkını korur.

Paylaşmalı mal ayrılığında da yönetim serbestliği vardır; belirli malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden bunu ispat eder ve kime ait olduğu ispatlanamayan mallar paylı mülkiyette sayılır.

Bu rejimin ayırt edici yönü, aile kullanımına özgülenmiş mallar ile ailenin ekonomik geleceğini güvence altına alan yatırımların sona ermede kural olarak eşit paylaşılmasıdır.

Manevi tazminat alacakları, miras yoluyla edinilen mallar ve karşılıksız kazandırmalar kanundaki koşullar çerçevesinde paylaşma dışında kalabilir.

Paylaşmaya aykırı karşılıksız devirler denkleştirme sonucuna bağlanır; zina veya hayata kast nedeniyle boşanmada kusurlu eşin payı azaltılabilir veya kaldırılabilir.

Aile konutu ve ev eşyası bakımından iptal, boşanma veya ölüm hallerinde hakkaniyet, çocukların menfaati ve sağ kalan eşin yaşamını sürdürebilmesi gözetilerek özgüleme, mülkiyet, intifa veya oturma hakkı çözümleri öngörülmüştür.

Mal ortaklığında ortaklık malları ile kişisel mallar ayrılır; genel ortaklıkta kişisel mallar dışındaki mallar ve gelirler ortaklık malıdır, eşler ortaklık mallarına bölünmemiş bütün olarak sahip olur.

Sınırlı ortaklıkta eşler yalnız edinilmiş mallardan oluşan ortaklık veya belirli değerleri dışarıda bırakan başka ortaklık modelleri kurabilir.

Kişisel mallar sözleşme, üçüncü kişinin karşılıksız kazandırması veya kanunla belirlenir; kişisel kullanıma ayrılan eşya ve manevi tazminat alacakları kanundan dolayı kişisel maldır.