Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Dürüstlük Kuralı ve İyiniyet Konu Anlatımı

Türk Medeni Kanunu'nun başlangıç hükümleri, medeni hukuk ilişkisinin yalnız kanun metnindeki kelimelerden ibaret olmadığını gösteren bir sistem kurar.

Kanun sözüyle ve özüyle değindiği konularda uygulanır; uygulanabilir hüküm bulunmazsa hâkim önce örf ve adet hukukuna, o da yoksa kanun koyucu gibi kural kurmaya yönelir.

Bu çerçevede dürüstlük kuralı ve iyiniyet, kanunun başında yer alan iki ana davranış ölçüsüdür.

Bunlar ayrı kavramlardır, fakat aynı amaca hizmet ederler: hakların, borçların ve hukuki sonuçların soyut biçimde değil, somut ilişkinin güven düzeni içinde değerlendirilmesini sağlarlar.

Dürüstlük kuralı, kişinin haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken uyması gereken objektif ölçüdür.

Burada mesele kişinin içinden ne geçirdiği değil, hukuk düzeninin o durumda makul ve dürüst davranış olarak neyi beklediğidir.

Bir kimse bir hakka sahip olabilir; fakat hakkın varlığı, onu her koşulda, her amaçla ve karşı tarafın korunmaya değer menfaatini yok sayarak kullanabileceği anlamına gelmez.

Aynı şekilde borçlu da borcunu biçimsel olarak yerine getiriyor görünse bile, ilişkinin dürüstlük beklentisini boşa çıkaran davranışlarla hukuk düzeninden koruma isteyemez.

Kanunun bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını korumaması, dürüstlük kuralının yaptırımsız bir öğüt olmadığını ortaya koyar.

Hak kötüye kullanımı, hakkın tanındığı amacı aşan, dürüstlük ölçüsüne göre kabul edilemeyecek derecede açık bir sapmayı ifade eder.

Bu nedenle mahkeme önünde tartışılan şey yalnız kişinin hakka sahip olup olmadığı değildir; hakkın kullanılış biçiminin hukuk düzenince korunabilir olup olmadığı da ayrıca önem taşır.

Hak ile hakkın korunması arasındaki bu ayrım, dürüstlük kuralının medeni hukuktaki merkezi yerini açıklar.

İyiniyet ise dürüstlükten farklı olarak daha çok kişinin belirli bir hukuki durum karşısındaki bilgi ve özen haliyle ilgilidir.

Kanun, iyiniyete hukuki sonuç bağladığı durumlarda asıl olanın iyiniyetin varlığı olduğunu kabul eder.

Bu ifade, iyiniyetin her konuda otomatik olarak sonuç doğurduğu anlamına gelmez.

Önce kanunun ilgili hukuki durumda iyiniyete bir sonuç bağlaması gerekir.

Böyle bir sonuç bağlanmışsa, kişi kural olarak iyiniyetli kabul edilir; karşı yönde değerlendirme yapılabilmesi için olayın gerekleri ve kişinin göstermesi beklenen özen dikkate alınır.

İyiniyetin korunması, yalnız bilmeme iddiasına dayanmaz.

Kanun açık biçimde, durumun gereklerine göre kendisinden beklenen özeni göstermeyen kişinin iyiniyet iddiasında bulunamayacağını belirtir.

Bu yüzden iyiniyet, korunabilir bilgisizliktir.

Kişi hukuki sakıncayı bilmiyor olabilir; fakat olayın şartları onu araştırmaya, dikkatli davranmaya veya şüpheyi gidermeye zorluyorsa, bu özeni göstermeden iyiniyet koruması elde edemez.

Böylece kanun, hem iyiniyet karinesini tanır hem de bu karineyi ihmale sığınan kişiye açık bırakmaz.

Dürüstlük ve iyiniyet arasındaki ayrım özellikle uygulamada karıştırılmamalıdır.

Dürüstlük kuralı, hak kullanımı ve borç ifasında dışa yansıyan davranışı denetler; hak sahibinin veya borçlunun somut ilişkide nasıl davranması gerektiğini belirler.

İyiniyet ise kanunun sonuç bağladığı belirli hallerde kişinin hukuki engeli bilmemesi ve bilmemekte mazur sayılmasıyla ilgilidir.

Dürüstlük, davranışın dürüst bir ilişki düzenine uygunluğunu; iyiniyet, bilgi eksikliğinin korunmaya değer olup olmadığını ölçer.

Bu ilkeler hâkimin karar faaliyetinden ayrı düşünülemez.

Kanun hâkime takdir yetkisi verdiğinde veya durumun gerekleri ile haklı sebepleri gözetmesini istediğinde, karar hukuka ve hakkaniyete göre verilir.

Dürüstlük kuralı ve iyiniyet, bu değerlendirmeye somut içerik kazandırır.

Hâkim, bir hakkın kullanılma biçimini değerlendirirken açık kötüye kullanımı korumaz; iyiniyet iddiasını incelerken de kişinin beklenen özeni gösterip göstermediğine bakar.

Böylece başlangıç hükümleri soyut ilkeler olarak kalmaz, uyuşmazlığın sonucunu belirleyen ölçülere dönüşür.

İspat kuralları da bu yapıyı tamamlar.

Kanunda aksine hüküm yoksa taraflardan her biri hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür.

Dürüstlük kuralına aykırılık, hak kötüye kullanımı veya iyiniyetin bulunmadığı iddiası da somut olay olgularıyla anlam kazanır.

Resmi sicil ve senetlerin belgeledikleri olgulara kanıt oluşturması, buna karşılık içeriklerinin doğru olmadığının kanunda başka hüküm yoksa şekle bağlı olmadan ispat edilebilmesi, medeni hukukta güven ile gerçeğe ulaşma ihtiyacının birlikte düşünüldüğünü gösterir.

Bu ilkeler, Medeni Kanun ve Borçlar Kanunu'nun genel nitelikli hükümlerinin uygun düştüğü ölçüde tüm özel hukuk ilişkilerine uygulanacağı kuralıyla daha geniş bir alana yayılır.

Dürüstlük ve iyiniyet yalnız kişiler hukukunda veya başlangıç hükümlerinde kalmaz; özel hukuk ilişkisinin niteliği elverdiği ölçüde borç ilişkilerinde, malvarlığı ilişkilerinde ve kişilik alanında da değerlendirme ölçüsü olur.

Ancak bu yayılma mekanik değildir.

Her olayda önce hangi hakkın kullanıldığı, hangi borcun yerine getirildiği ve kanunun iyiniyete gerçekten sonuç bağlayıp bağlamadığı belirlenmelidir.