Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Velayet Konu Anlatımı

Velayet, aile hukukunda ana ve babanın çocuk üzerindeki hukuki konumunu anlatır; fakat bu konum bir mülkiyet veya mutlak emir yetkisi değildir.

TMK sistemi velayeti çocuğun korunması, yetiştirilmesi, temsil edilmesi ve mallarının yönetilmesi için tanır.

Bu nedenle velayetin merkezindeki ölçü ana ve babanın kişisel tercihi değil, çocuğun menfaatidir.

Ergin olmayan çocuk ana ve babasının velayeti altındadır ve kanunda öngörülen bir sebep yoksa bu yetki ana ve babadan alınamaz.

Kısıtlanan ergin çocuk bakımından da hakim ayrıca vasi atanmasına gerek görmezse velayet devam edebilir.

Bu kural, velayet ile vesayet arasındaki temel ayrımı gösterir: velayet doğal olarak ana baba ilişkisine bağlıdır; vesayet ise velayet yoksa veya koruma ihtiyacı başka türlü karşılanamıyorsa devreye giren kamusal koruma düzenidir.

Ana ve baba evliyse velayeti birlikte kullanır.

Ortak hayat sona ermiş veya ayrılık hali gerçekleşmişse hakim velayeti eşlerden birine verebilir.

Ana veya babadan biri ölürse velayet sağ kalan tarafa geçer; boşanmada ise çocuk kendisine bırakılan taraf velayet sahibi olur.

Ana ve baba evli değilse başlangıç kuralı velayetin anaya ait olmasıdır.

Ancak ana küçük, kısıtlı, ölmüş ya da velayet kendisinden alınmışsa hakim çocuğun menfaatine göre ya vasi atar ya da velayeti babaya verir.

Üvey çocuklarda ise kanun velayet doğurmaz; fakat eşler ergin olmayan üvey çocuklarına özen ve ilgi göstermekle yükümlüdür, velayet sahibi eşe uygun şekilde yardım eder ve zorunlu ölçüde temsil işlevi görebilir.

Velayetin kapsamı önce bakım ve eğitim kararlarında görülür.

Ana ve baba çocuğun bakım ve eğitiminde onun menfaatini gözeterek karar alır ve uygular.

Çocuğun da ana ve babasının sözünü dinleme yükümlülüğü vardır; ancak kanun çocuğu tamamen pasif görmez.

Ana ve baba, çocuğun olgunluğu ölçüsünde ona hayatını düzenleme olanağı tanır ve önemli konularda mümkün oldukça düşüncesini dikkate alır.

Çocuk ana ve babasının rızası dışında evi terk edemez ve yasal sebep olmadıkça onlardan alınamaz.

Çocuğun adı da ana ve baba tarafından konur.

Eğitim bakımından ana ve baba olanaklarına göre çocuğun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaki ve toplumsal gelişimini sağlamak ve korumakla yükümlüdür; özellikle engelli çocuklar bakımından yetenek ve eğilimlere uygun genel ve mesleki eğitim sağlanması gerekir.

Dini eğitim velayet içinde ayrı bir başlık olarak düzenlenir.

Çocuğun dini eğitimini belirleme hakkı ana ve babaya aittir; bu hakkı sınırlayan sözleşmeler geçersizdir.

Buna karşılık ergin kişi dinini seçmekte özgürdür.

Bu ayrım, velayetin çocukluk dönemiyle sınırlı ve gelişim odaklı olduğunu gösterir.

Temsil bakımından ana ve baba, velayet çerçevesinde çocuklarının yasal temsilcisidir.

Üçüncü kişi iyiniyetliyse, eşlerden birinin velayet kapsamındaki işleminde diğer eşin onayının bulunduğu dış görünüşüne dayanabilir.

Vesayet makamlarının iznine bağlı işler dışında kısıtlıların temsiline ilişkin hükümler velayetteki temsilde de uygulanır.

Çocuk ile ana veya baba arasında ya da ana babanın menfaatine olarak çocuk ile üçüncü kişi arasında yapılacak işlem çocuğu borç altına sokuyorsa kayyım katılımı ve hakim onayı aranır.

Velayet altındaki çocuğun fiil ehliyeti vesayet altındaki kişinin ehliyeti gibidir.

Ayırt etme gücüne sahip çocuk ana ve babasının rızasıyla aile adına hukuki işlem yapabilir; bu durumda ana ve baba borç altına girer.

Çocuk kendi borçlarından, ana ve babanın çocuk malları üzerindeki haklarından bağımsız olarak kendi malvarlığıyla sorumludur.

Bu düzen, velayetin temsil ve yönetim yetkisi vermesine rağmen çocuğun ayrı bir hukuk süjesi olduğunu açıklar.

Çocuğun korunması hükümleri ise velayetin en güçlü sınırını oluşturur.

Çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düşer, ana ve baba çare bulamaz veya buna güçleri yetmezse hakim uygun önlemleri alır.

Tehlike daha ağırsa çocuk aile yanına veya kuruma yerleştirilebilir; aile içinde kalması katlanılamayacak ölçüde huzuru bozuyorsa aynı önlem ana baba veya çocuğun istemiyle de alınabilir.

Velayetin kaldırılması son çaredir.

Koruma önlemleri sonuç vermez veya baştan yetersiz kalacağı anlaşılırsa hakim velayeti kaldırabilir.

Ana ve babanın deneyimsizlik, hastalık, başka yerde bulunma gibi sebeplerle görevini gereği gibi yerine getirememesi ya da çocuğa yeterli ilgi göstermemesi ve yükümlülükleri ağır biçimde savsaklaması bu sonuca yol açar.

Velayet her iki ebeveynden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır.

Yeniden evlenme tek başına velayetin kaldırılması sebebi değildir; fakat çocuğun menfaati gerektirirse velayet sahibi değiştirilebilir veya vasi atanabilir.

Velayet kaldırılsa bile bakım ve eğitim giderlerini karşılama yükümlülüğü devam eder; nafaka hükümleri ayrıca saklıdır.

Durum değişirse koruma önlemleri yeni koşullara uydurulur, kaldırma sebebi ortadan kalkmışsa hakim velayeti geri verir.

Çocuk malları velayetin malvarlığı boyutudur.

Ana ve baba velayet sürdükçe çocuğun mallarını yönetme hakkına ve yükümlülüğüne sahiptir; kural olarak hesap ve güvence vermezler, fakat yükümlülüklerini yerine getirmezlerse hakim müdahale eder.