Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Saklı Pay ve Tenkis Konu Anlatımı

Saklı pay ve tenkis, miras hukukunda mirasbırakanın irade özgürlüğü ile yakın mirasçıların korunması arasındaki dengeyi kurar.

Mirasbırakan kural olarak malvarlığı üzerinde ölüme bağlı tasarruf yapabilir; fakat altsoy, ana baba veya sağ kalan eş varsa bu özgürlük saklı paylar dışında kalan tasarruf edilebilir kısımla sınırlıdır.

Bu kişilerden hiçbiri yoksa mirasbırakan mirasının tamamında tasarruf edebilir.

Dolayısıyla saklı pay, herkes için genel bir miras hakkı değil, kanunun belirli mirasçılara tanıdığı asgari koruma alanıdır.

Yasal miras payı ile saklı payı karıştırmamak gerekir.

Yasal miras payı, kanuni mirasçılık hesabında mirasçıya düşen payı gösterir.

Saklı pay ise bu yasal payın mirasbırakanın tasarruflarına karşı korunmuş bölümüdür.

Altsoy için saklı pay yasal miras payının yarısıdır.

Ana ve babanın her biri bakımından korunan bölüm, kendi yasal payının dörtte biri olarak hesaplanır.

Sağ kalan eş, altsoy veya ana baba zümresiyle birlikte mirasçı olduğunda yasal miras payının tamamı saklı paydır; diğer hallerde yasal payının dörtte üçü korunur.

Kardeşler bakımından saklı pay düzenlemesi yürürlükte değildir.

Tasarruf edilebilir kısmın hesabı terekenin mirasbırakanın ölüm günündeki durumuna göre yapılır.

Hesapta mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri ile mirasbırakanla yaşayan ve onun tarafından bakılan kişilerin üç aylık geçim giderleri indirilir.

Sağlararası karşılıksız kazandırmalar, tenkise tabi oldukları ölçüde terekeye eklenir.

Mirasbırakanın kendi ölümünde ödenmek üzere üçüncü kişi lehine yaptığı hayat sigortası veya lehdar tayini gibi hallerde sigorta alacağının ölüm zamanındaki satın alma değeri de hesaba katılır.

Mirasçılıktan çıkarma, saklı pay sisteminin içinde ama farklı bir kurumdur.

Mirasçı mirasbırakana veya yakınlarından birine ağır suç işlemişse ya da mirasbırakana veya ailesine karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemişse mirasbırakan saklı paylı mirasçısını ölüme bağlı tasarrufla mirasçılıktan çıkarabilir.

Çıkarılan kişi mirastan pay alamaz ve tenkis davası açamaz; tasarrufta aksi yoksa payı, mirasbırakandan önce ölmüş gibi onun altsoyuna, yoksa yasal mirasçılara kalır.

Sebebin tasarrufta belirtilmesi gerekir; itiraz halinde sebebin varlığını çıkarmadan yararlanan ispat eder.

Tenkis davası, saklı payı zedelenen mirasçıların temel koruma aracıdır.

Mirasbırakan saklı payı aşan tasarruf yapmışsa bu tasarruflar, aşan kısmı bakımından indirilir.

Tenkis belirli bir sıra izler: önce ölüme bağlı tasarruflar orantılı olarak tenkis edilir; bunlar yetmezse sağlararası kazandırmalar en yeni tarihliden en eskiye doğru tenkise tabi tutulur.

Kamu tüzel kişileri, kamuya yararlı dernekler ve vakıflara yapılan kazandırmalarda özel kural uygulanır.

Tenkis, kazandırmayı tamamen yok saymak değildir; tasarrufu saklı payı ihlal etmeyen ölçüye indirir.

Kazandırma bölünebilir değilse, lehine tasarruf yapılan kişi isterse tasarruf edilebilir kısmı aşan değeri ödeyip malı alabilir veya tasarruf edilebilir kısmın değerini isteyebilir.

Ölüme bağlı kazandırmalarda değer mirasın açılması anına göre belirlenir.

Mirasbırakanın saklı payı zedelemek amacıyla yaptığı bazı sağlararası kazandırmalar da tenkise girebilir.

Miras payına mahsuben verilenler, miras haklarının ölümden önce tasfiyesi için yapılan kazandırmalar, dönme hakkı saklı bağışlamalar, ölümden önceki bir yıl içinde yapılan olağan dışı bağışlar ve saklı pay kurallarını etkisiz bırakma amacı açık olan kazandırmalar buna örnektir.

Tenkis davası açma hakkı, saklı payın zedelendiğini öğrenmeden başlayarak bir yıl ve her halde vasiyetnamenin açılması veya mirasın açılması üzerinden on yıl geçmekle düşer.

Bu süreler, saklı pay korumasının sınırsız ve süresiz bir belirsizlik yaratmamasını sağlar.

Bu yaprakta teknik sıra önemlidir: önce yasal pay bulunur, bu paydan saklı pay çıkarılır, ölüm günü tereke değeri üzerinden tasarruf edilebilir kısım hesaplanır ve aşım varsa tenkis sırasına geçilir.

Sağlararası kazandırmalarda her bağış otomatik tenkise girmez; miras payına mahsuben verme, miras haklarını sağken tasfiye etme, dönme hakkı saklı bağış, son bir yıldaki olağan dışı bağış veya saklı payı etkisiz kılma amacı ayrıca aranır.

Dava hakkı ve süreler de hesap kadar belirleyicidir: saklı paylı mirasçı öğrenmeden itibaren bir yıl içinde hareket etmeli, def'i imkanı ise sürelerden bağımsız olarak savunmada korunmalıdır.

Mirasçılıktan çıkarma da saklı payla bağlantılı fakat farklı sonuçlu bir başlıktır.

Çıkarma sebebi tasarrufta gösterilmezse veya itiraz halinde ispatlanamazsa tasarruf saklı pay dışında yerine getirilir; mirasbırakan açık yanılma ile hareket etmişse çıkarma geçersiz olur.

Borç ödemeden aciz sebebiyle altsoyun saklı payının yarısı için çıkarılması ise ancak bu yarının doğmuş ve doğacak çocuklara özgülenmesi şartıyla mümkündür.

Tenkiste bölünmez mal, hayat sigortası, intifa veya irat yükümlülüğü ve artmirasçı yükü ayrı teknik sonuçlar doğurur.

Bu yüzden hesap yalnız oran bulmak değil, hangi kazandırmanın hangi sırada ve hangi iade biçimiyle indirileceğini belirlemektir.

Süre hesabında vasiyetname için açılma tarihi, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihi esas alınır.