KPSS Matematik Konu Anlatımı

Temel kavramlar, KPSS matematikte işlemin başlamadan önce hangi sayı türüyle çalışıldığını belirleme bilgisidir. Rakam ile sayı ayrımı, basamak çözümlemesi, sayma sayısı, doğal sayı, tam sayı, rasyonel, irrasyonel ve reel sayı kümeleri bu alanın iskeletini kurar. Pozitif ve negatif olma, sıfırın özel konumu, tek ve çift sayıların işlem davranışı, soruda verilen koşulların doğru yorumlanmasını sağlar. Aday için kritik nokta, her bilinmeyenin hangi kümeden seçildiğini ve hangi değerlerin dışarıda kaldığını baştan görmektir. Basamaklı sayı sorularında ilk basamağın sıfır olamaması, bölme ve kuvvet işlemlerinde kesinlik aranmaması, en büyük veya en küçük değer istenirken uç durumların denenmesi temel sınav tuzaklarıdır. Bu konu aynı zamanda sonraki denklemler, problemler ve bölünebilme başlıkları için kontrol zemini kurar; işlem hızından önce kavram sınırını doğru çizmek gerekir.

Sayı kümeleri, matematikte sayıların hangi özelliklere göre sınıflandığını ve bir soruda hangi değerlerin kullanılabileceğini belirler. Rakamlar sayıları yazmaya yarayan sembollerdir; sayılar ise bu sembollerin kurallı biçimde kullanılmasıyla çokluk ifade eder. Sayma sayıları 1’den, doğal sayılar 0’dan başlar. Tam sayılar pozitifleri, negatifleri ve sıfırı içerir. Rasyonel sayılar paydası sıfır olmayan iki tam sayının oranı olarak yazılabilir; irrasyonel sayılar bu biçime getirilemez. Rasyonel ve irrasyonel sayılar birlikte reel sayıları oluşturur. KPSS’de tuzak, bilinmeyenin ait olduğu kümeyi okumadan işlem yapmaktır. Doğal sayı denirse sıfır unutulmamalı, pozitif tam sayı denirse başlangıç 1 alınmalıdır. Kümeler arası kapsama ilişkisi ve işlemlerde kapanış bilgisi, adayın hem seçenek elemesini hem de bulunan değerin geçerliliğini kontrol etmesini sağlar. Bu yüzden konu, bütün temel matematik sorularının ortak denetim alanıdır.

Doğal sayılar, 0’dan başlayıp 1, 2, 3 şeklinde sınırsız ilerleyen tam değerlerdir. Sayma sayılarından farkı, 0’ı içermesidir. Bu fark KPSS’de kritik bir ayrıntıdır; çünkü “doğal sayı” denilen yerde sıfır seçenek olabilir, “pozitif tam sayı” veya “sayma sayısı” denilen yerde olamaz. Doğal sayılar negatif değer içermez ve kesirli ya da ondalıklı değerler doğal sayı kabul edilmez. Toplama ve çarpma işlemlerinde doğal sayı kümesi içinde kalınır; ancak çıkarma işlemi negatif sonuç verebilir, bölme işlemi de kesirli sonuç doğurabilir. Bu yüzden işlem sonucunun doğal sayı olup olmadığı her zaman kontrol edilmelidir. En küçük doğal sayı 0’dır; en büyük doğal sayı yoktur. Basamak ve değer aralığı sorularında doğal sayı koşulu ayrıca yorumlanır: baş basamak sıfır olamaz, fakat değişkenler için sıfır izinli olabilir. Bu ayrım seçenek elemede sık kullanılır.

Tam sayılar; pozitif tam sayılar, negatif tam sayılar ve sıfır birlikte düşünülerek incelenir. Sıfır pozitif ya da negatif değildir, bu yüzden işaret sorularında ayrı yerde durur. İki pozitif sayının toplamı pozitif, iki negatif sayının toplamı negatiftir; zıt işaretli toplamda sonuç büyük mutlak değere bağlıdır. Çarpma ve bölmede aynı işaretler pozitif, zıt işaretler negatiftir. Pozitif sayıların bütün kuvvetleri pozitiftir; negatif sayıların tek kuvvetleri negatif, çift kuvvetleri pozitiftir. Tek sayılar 2n - 1, çift sayılar 2n biçiminde gösterilir. Tek-çift işlemlerinde toplama, çıkarma, çarpma ve kuvvet kuralları ayrı izlenir; bölmede genel parite kuralı kurulmaz. Ardışık iki tam sayının toplamı ve farkı tek, çarpımı çifttir. Değer kısıtları her yargının hangi sayılar için kesin olduğunu belirler.

Faktöriyel, pozitif tam sayıların ardışık çarpımını kısa yazmaya yarayan temel bir gösterimdir ve KPSS’de sadeleştirme, sıralama, asal çarpan ve sondaki sıfır sorularının merkezinde yer alır. n! ifadesi 1’den n’ye kadar olan çarpımı anlatır; ayrıca n!, n çarpı (n - 1)! biçiminde açılabilir. 0! ve 1! değeri 1’dir; yalnız bu iki faktöriyel tektir, 2! ve sonrası çifttir. Büyük faktöriyeller doğrudan hesaplanmaz, ortak küçük faktöriyel parantezine alınır veya oranlarda zincir sadeleştirilir. Sondaki sıfır sayısı, faktöriyel içindeki 10 çarpanlarından gelir; iki çarpanı bol olduğu için belirleyici olan beş çarpanlarıdır. Toplam, fark, çarpım, bölüm ve kuvvet durumlarında sıfır sayısı ayrı kurallarla incelenmelidir. Tanım kümesi kontrolü, özellikle bilinmeyenli faktöriyel ifadelerinde ilk adımdır ve seçenek elemede zaman kazandırır.

Sayma sistemleri sorularında temel düşünce, sayıyı rakamların basamak değerleriyle çözümlemektir. İki basamaklı AB sayısı 10A + B, üç basamaklı ABC sayısı 100A + 10B + C, dört basamaklı ABCD sayısı 1000A + 100B + 10C + D biçiminde yazılır. Böylece sözel koşul doğrudan denkleme çevrilir. AB ile BA yer değiştirdiğinde fark 9(A - B), ABC ile CBA yer değiştirdiğinde fark 99(A - C) olur. Toplama işlemlerinde AB + BA = 11(A + B), ABC + BCA + CAB = 111(A + B + C) kalıpları çözümü hızlandırır. AA ve BB gibi tekrarlı yazımlar 11A ve 11B olarak okunmalıdır. Rakamların 0 ile 9 arasında olduğu, ilk basamağın sıfır olamayacağı ve verilen farklılık koşullarının her sonuçta kontrol edileceği unutulmamalıdır.

Bölme işleminde temel ilişki A = B·C + K biçimindedir. Burada A bölünen, B bölen, C bölüm, K kalandır ve bölen sıfır olamaz. Kalan her zaman 0 ≤ K < B koşulunu sağlar; bu yüzden kalan verilmişse bölen kalandan büyük seçilmelidir. K = 0 olduğunda A sayısı B sayısına tam bölünür. Bölen ile bölümün yer değiştirmesi gereken sorularda yalnız temel eşitlik yetmez; K < C koşulu da kontrol edilir. Kalan aritmetiğinde aynı bölenle kalanları bilinen sayıların toplam, fark ve bazı çarpımlı ifadelerinde sayıların yerine kalanları yazmak mümkündür. Elde edilen sonuç yeniden aynı bölenle kalan aralığına indirilmelidir. KPSS’de hata genellikle eşitliği kurup kalan sınırını unutmak ya da kalanları indirgemeden seçenek işaretlemektir.

Bölünebilme kuralları, kalanın sıfır olduğu bölme durumlarını hızlı tanımak için kullanılır. KPSS’de amaç büyük sayıyı gerçekten bölmek değil, son basamak, son iki basamak, son üç basamak veya rakamlar toplamı üzerinden karar vermektir. 2 için birler basamağının çift olması, 3 ve 9 için rakamlar toplamı, 4 için son iki basamak, 5 için son rakamın 0 ya da 5 olması, 8 için son üç basamak, 10 için birler basamağının sıfır olması temel kontrollerdir. 11 kuralında sondan başlayarak alternatif basamak toplamlarının farkı incelenir. Aralarında asal iki bölen için sayı her ikisine de tam bölünüyorsa çarpımlarına da bölünür; 6, 12, 15, 18, 20, 30, 36 ve 45 gibi bileşik kontroller bu mantıkla çözülür. Kalanlı ifadelerde önce tam bölünen parça ayrılır, sonra kalan standart aralığa indirilir.

EBOB ve EKOK, iki ya da daha fazla pozitif tam sayının ortaklık ilişkisini iki farklı yönden okur. EBOB, verilen sayıların hepsini bölebilen değerler içinde en büyük olanıdır; eş parçalara ayırma, en büyük kare döşeme, aynı büyüklükte paketleme ve ortak ölçü bulma sorularında kullanılır. EKOK ise sayıların pozitif ortak katları içinde en küçük olanıdır; belirli aralıklarla tekrarlanan olayların ilk birlikte gerçekleştiği zamanı veya en az ortak miktarı gösterir. Asal çarpanlara ayırmada EBOB için ortak asal çarpanların küçük üsleri, EKOK için görülen bütün asal çarpanların büyük üsleri alınır. İki pozitif sayı için çarpım, EBOB ile EKOK çarpımına eşittir. En önemli sınav tuzağı, sorunun küçültme mi yoksa ortak katla büyütme mi istediğini kaçırmaktır.

Asal çarpanlara ayırma, bir pozitif tam sayıyı asal sayıların çarpımı şeklinde düzenleyerek sayının bölünebilme yapısını görünür kılar. Asal sayı, 1'den büyük olup yalnız iki pozitif böleni bulunan doğal sayıdır; 2 tek çift asal sayı, 1 ise asal olmayan özel değerdir. Bir sayı asal çarpanlarına ayrıldığında EBOB, EKOK, sadeleştirme, pozitif bölen sayısı ve sayı oluşturma soruları daha sistemli çözülür. Üslü gösterim aynı asal çarpanın kaç kez kullanıldığını anlatır; bölen sayısı hesaplanırken üslerin birer fazlası çarpılır. Tam kare, tam küp ve aralarında asallık koşulları da asal üslerden okunur. En küçük sayı istenen problemlerde büyük üslerin küçük asal sayılara verilmesi önemli bir stratejidir. Sınav tuzağı, asal çarpan ile herhangi bir çarpanı karıştırmak ve 1'i asal kabul etmektir.

Denklem, içinde bilinmeyen bulunan iki cebirsel ifadenin eşitlik bağıyla kurulmasıdır. Birinci dereceden bir bilinmeyenli denklemlerde bilinmeyenin en yüksek kuvveti 1 olur ve denklem uygun işlemlerle ax + b = 0 biçimine indirgenebilir. Çözümün temel ilkesi, eşitliğin iki tarafına aynı geçerli işlemi uygulamak ve bilinmeyeni yalnız bırakmaktır. Parantez açma, benzer terimleri toplama, kesirli ifadelerde ortak payda kurma ve katsayıya bölme başlıca prosedürlerdir. Paydada bilinmeyen varsa sıfır yapan değerler baştan dışlanır; bulunan kök mutlaka denetlenir. Sözel sorularda bilinmeyenin neyi temsil ettiği açık seçilmezse doğru işlem yanlış sonucu verebilir. Bir denklemin çözüm kümesi tek değer, boş küme veya uygun bütün değerler olabilir. En önemli tuzak, denklemin kökü ile sorunun istediği nihai değeri karıştırmaktır.

Kesir, paydası sıfır olmayan iki tam sayının oranı olarak yazılan ve bütün-parça ilişkisini gösteren temel yapıdır. Pay alınan miktarı, payda bütünün kaç eş parçaya ayrıldığını anlatır; paydanın sıfır olması tanımsızdır. Rasyonel sayı, bu biçimde yazılabilen tüm sayıları kapsar; tam sayılar paydası 1 olan, sonlu ve devirli ondalıklar da kesir biçimine çevrilebilen rasyonel sayılardır. Basit kesirde payın mutlak değeri paydadan küçüktür; bileşik kesirde payın mutlak değeri paydaya eşit veya ondan büyüktür; tam sayılı kesir ise tam kısım ile kesirli kısmı birlikte gösterir. Denk kesirler sadeleştirme veya genişletme sonucu aynı değeri korur. Karşılaştırma, tür belirleme ve değişkenli kesir koşullarında mutlak değer dikkatle kullanılır. Tuzak, kesrin görünüşüne takılıp işaret, değer ve tanım koşulunu gözden kaçırmaktır.

Rasyonel sayılarda dört işlem, kesrin değerini koruyan kuralları doğru sırayla uygulamaya dayanır. Toplama ve çıkarma işlemlerinde paydalar eşitlenir; ortak payda yazılır ve paylar işaretleriyle birlikte toplanır ya da çıkarılır. Çarpma işleminde paylar kendi aralarında, paydalar kendi aralarında çarpılır; işlemden önce çarpanlar arasında sadeleştirme yapmak sayıları küçültür. Bölme işleminde ilk kesir korunur, ikinci kesir ters çevrilir ve çarpma yapılır; bölen sıfır olamaz. Parantez, ana kesir çizgisi, üs, çarpma-bölme ve toplama-çıkarma sırası korunmadığında sonuç değişir. Ondalık ve devirli gösterimler gerektiğinde kesre çevrilerek aynı kurallara bağlanır. Tam sayılı kesirler çoğu işlemde bileşik kesre çevrilerek daha güvenli yönetilir. En önemli tuzak, toplamada pay ve paydayı ayrı ayrı toplamak veya sadeleştirmeyi çarpan yerine terim üzerinde yapmaktır.

Basit eşitsizlikler, küçük, küçük eşit, büyük ve büyük eşit sembolleriyle iki ifade arasında sıralama ilişkisi kurar. Denklem çözümüne benzer işlemler yapılır; ancak sonuç tek sayı değil, çoğu zaman bir aralık veya değer kümesidir. Toplama ve çıkarma eşitsizlik yönünü değiştirmez. Pozitif sayıyla çarpma veya bölme de yönü korur. Negatif sayıyla çarpma ya da bölme yapıldığında ise yön mutlaka ters çevrilir; sınavın en klasik tuzağı bu adımdır. Çözüm kümesi yazılırken eşitlik içeren semboller kapalı uç, eşitlik içermeyen semboller açık uç doğurur. KPSS’de aralık bulmanın yanında tam sayı sayma, en küçük-en büyük değer belirleme ve verilen koşula uygun seçenekleri eleme beklenir. Bu nedenle işlem bittikten sonra aralık, sayı kümesi ve uç değerler birlikte okunmalıdır.

Mutlak değer, bir sayının sayı doğrusunda sıfıra olan uzaklığını gösterir; bu nedenle sonucu negatif olamaz. Pozitif veya sıfır ifade mutlak değerden aynen çıkar, negatif ifade ise işaret değiştirerek çıkar. Aynı düşünce iki nokta arasındaki uzaklık için de kullanılır: |a - b|, a ile b arasındaki mesafeyi anlatır ve yön bilgisi değil uzaklık bilgisi verir. KPSS’de mutlak değerli denklem ve eşitsizliklerde temel işlem, mutlak değer içini sıfır yapan kritik noktaları bulup aralıkları buna göre ayırmaktır. |x - a| < r yakınlığı, |x - a| > r uzaklığı ifade eder. En yaygın hata, mutlak değeri otomatik olarak parantez silme işlemi sanmak ve bulunan değerleri başlangıç koşullarında kontrol etmemektir. Sağ tarafın işareti ve tanım koşulları çözümden önce mutlaka incelenmelidir.

Üslü sayılarda işlem türü kuralı belirler. Toplama ve çıkarma yapılırken üsler toplanmaz ya da çıkarılmaz; aynı üslü ifade ortak paranteze alınır, yalnız katsayılar arasında işlem yapılır. Ortak üslü ifade yoksa terimler birbirine benzetilir; örneğin daha büyük kuvvet, ortak alınacak kuvvet ile kalan çarpan şeklinde ayrılabilir. Çarpma ve bölmede iki ana yol vardır: tabanlar aynıysa çarpmada üsler toplanır, bölmede üsler çıkarılır; üsler aynıysa tabanlar çarpılır veya bölünür ve ortak üs korunur. Bir üslü ifadenin yeniden kuvveti alınırsa üsler çarpılır. Parantezli negatif taban ile dışarıdaki eksi işareti ayrı okunmalıdır; kuvvetin eksi işaretini kapsayıp kapsamadığı sonucu değiştirir. KPSS’de güvenli çözüm, her satırda önce ortak olan parçayı görmek, sonra yalnız o koşulun izin verdiği dönüşümü yapmaktır.

Köklü sayılarda kök derecesi, kök içindeki sayının hangi kuvvetle ilişkilendirildiğini gösterir; derece 2 olduğunda genellikle yazılmaz ve ifade karekök diye okunur. Karekökte bir sayının karesi, küpkökte bir sayının küpü aranır. Aynı dereceli kökler çarpılırken veya bölünürken kök içleri birlikte işleme alınabilir; toplama ve çıkarma için bu kural kullanılmaz. Kök içindeki tam kare ya da tam küp çarpanlar dışarı çıkarılarak işlem kısalır; örneğin 32, 16 ile 2 olarak düşünülüp 16 dışarı alınabilir. Benzer köklüler sadeleştirmeden sonra tanınır ve yalnız katsayıları toplanır. Paydada kök varsa uygun köklü çarpanla, iki terimli paydada eşlenikle çarpma yapılır. Çift dereceli köklerde işaret ve tanım koşulu korunmalı, paydanın sıfır olmaması ayrıca kontrol edilmelidir. Bu sıra, seçeneklerdeki hızlı ama hatalı birleştirmeleri ayıklatır.

Çarpanlara ayırma, toplam veya fark biçimindeki cebirsel ifadeyi eşdeğer bir çarpım yapısına dönüştürme yöntemidir. Ortak çarpan parantezine alma, gruplama, iki kare farkı, tam kare, iki küp toplamı ve farkı, ikinci dereceden ifadelerde toplam-çarpım ilişkisi bu konunun temel araçlarıdır. İşlem yapılırken önce bütün terimlerde ortak sayı, değişken ya da parantez aranır; ardından terim sayısı, kare veya küp düzeni, işaretler ve sadeleşme ihtimali incelenir. Rasyonel ifadelerde sadeleştirme yalnız çarpım durumunda yapılır, toplam veya fark içeren kesirlerde önce payda eşitleme gerekebilir. KPSS tuzağı genellikle kalıbı tanımadan açma, ortak çarpanı eksik alma veya sadeleşemeyen terimleri silme davranışıdır. Konu, üslü ve köklü ifadelerle denklemler arasında köprü kurar; doğru kalıp seçimi hem işlem yükünü azaltır hem de tanımsız değerleri fark ettirir.

Oran, iki çokluğun bölme yoluyla karşılaştırılması; orantı ise iki veya daha fazla oranın aynı sabite bağlanmasıdır. Aynı tür çokluklar oranlanırken birimler uyumlu olmalı, farklı tür büyüklüklerde oran anlamlı bir ilişki kurmalıdır. Orantıda içler-dışlar çarpımı, orantı sabiti ve ortak parçayı eşitleme yöntemleri kullanılır. Doğru orantıda büyüklükler aynı yönde, ters orantıda zıt yönde değişir; bu ayrım kurulacak eşitliği belirler. Paylaştırma, karışım, ölçek ve parça-bütün sorularında toplam oran paylarına ayrılır. KPSS tuzakları, oran yönünü ters yazmak, ortak terimleri eşitlememek, birimleri çevirmeden işlem yapmak ve her ilişkiyi otomatik doğru orantı sanmaktır. Bu yüzden konu yalnız çapraz çarpım tekniği değil, karşılaştırılan çoklukların anlamını koruyarak model kurma becerisi olarak çalışılmalıdır. Sonuç her zaman metindeki büyüklüklerle yeniden anlam kontrolünden geçirilmelidir.

Denklem kurma problemleri, sözel koşulları matematiksel eşitliğe çevirme becerisidir. Çözümde önce sorulan veya en sade temsil edilecek çokluk bilinmeyen seçilir; ardından fazlası, eksiği, katı, yarısı, kesri, çarpmaya göre tersi, toplamı ve ortalaması gibi ifadeler cebirsel dile aktarılır. Parantez kullanımı özellikle önemlidir; bir sayının üç fazlasının karesi ile karesinin üç fazlası farklı yapılardır. Kişi, para, sıra, ürün ve miktar gibi türler aynı denklemde rastgele karıştırılmaz. Kesirli problemlerde bütün, kalan ve kalanının kesri ayrı izlenir. KPSS tuzakları, bilinmeyeni yanlış seçmek, cümle sırasını bozan işlem yapmak, doğal sayı koşulunu kontrol etmemek ve sonucu metne geri yerleştirmemektir. Konu, sayı ve kesir problemlerinin çekirdeğini oluşturduğu için başarılı çözüm; metni doğru parçalamaya, değişmeyen büyüklüğü yakalamaya ve denklemin temsil ettiği şeyi unutmamaya bağlıdır.

Yaş problemleri, zamanın herkes için aynı miktarda ilerlediği ilkesine dayanır. Bir kişinin bugünkü yaşı A ise x yıl önceki yaşı A eksi x, x yıl sonraki yaşı A artı x olarak yazılır. İki kişi arasındaki yaş farkı zamanla değişmez; buna karşılık yaş toplamı, oranı ve ortalaması değişebilir. Grup sorularında kişi sayısı a ise x yıl sonra toplam yaş a çarpı x kadar artar. Doğum anı, bir kişinin sıfır yaşında kabul edildiği özel durumdur ve çoğu kez sabit yaş farkını verir. KPSS tuzakları, zaman ifadelerini aynı satıra yazmamak, oranı farklı yıllara uygulamak, yaş farkını değişken sanmak ve geçmiş zamanda negatif yaşa izin vermektir. Tablo kurma alışkanlığı, özellikle birden fazla kişi ve birden fazla zaman içeren sorularda işlemi sadeleştirir ve yanlış yıl satırından denklem kurmayı önler.

Yüzde problemleri, bir niceliği yüz eş pay üzerinden anlatan oran problemleridir. Bir sayının yüzde kaçı istendiğinde sayı, verilen yüzdenin yüzlük kesriyle çarpılır; verilen parça üzerinden bütün isteniyorsa aynı ilişki denklem hâline getirilir. Bu konuda temel hukuki ya da kurumsal çerçeve değil, matematiksel işlem dili vardır: bütün, parça, oran ve değişim net adlandırılır. Zam, indirim, fazla, eksik, kalan, tamamı ve ardışık değişim ifadeleri çözümün yönünü belirler. En önemli şart referans değeri doğru seçmektir; çünkü yüzde kaç fazla sorusunda payda ile yüzde kaç eksik sorusunda payda her zaman metindeki karşılaştırma noktasına bağlıdır. İstisna gibi görünen durumlar yüzde yüzden büyük oranlar, negatif değişim ve art arda uygulanan işlemlerdir. Bunlarda oranlar toplanmaz, her adım yeni değer üzerinden yürür.

Faiz problemleri, bir paranın belirli süre içinde belirli oranla ne kadar getiri oluşturduğunu inceler. Temel büyüklükler anapara, faiz oranı, süre ve faiz miktarıdır. Basit faizde getiri yalnız anapara üzerinden hesaplanır; süre yıl, ay veya gün olarak verildiğinde oranla aynı zaman birimine uyarlanmalıdır. Sorularda bazen faiz miktarı, bazen toplam para, bazen oran veya süre istenir. Çözümde önce verilenlerin hangi büyüklüğe karşılık geldiği yazılır, sonra oran yüzde biçiminden kesre çevrilir. En yaygın hata, toplam parayı faiz miktarıyla karıştırmaktır.

Kâr zarar problemleri, alış fiyatı ile satış fiyatı arasındaki farkı yüzde diliyle yorumlar. Alış fiyatı maliyet, satış fiyatı elde edilen bedel, aradaki olumlu fark kâr, olumsuz fark zarardır. Bu başlıkta özel bir hukuk kuralı değil, ticari işlem dilinin matematiksel çerçevesi kullanılır: oran genellikle alış fiyatına göre kurulur ve miktar değişse bile aynı kâr yüzdesi korunabilir. Bir mal yüzde belli kârla satılıyorsa satış, alışın yüzde yüz artı kâr oranı kadarıdır; zarar durumunda yüzde yüz eksi zarar oranı alınır. Etiket, indirim, zam, komisyon ve vergi gibi ara adımlar varsa işlem sırası korunmalıdır. En önemli tuzak, kâr tutarını kâr oranıyla karıştırmak, indirimi alış fiyatına uygulamak ya da yüzde kârın satış fiyatına göre hesaplandığını varsaymaktır.

Karışım problemleri, birden fazla maddenin veya farklı oranlı çözeltilerin bir araya gelmesiyle oluşan yeni oranı inceler. Temel kavramlar toplam karışım, karışımdaki saf madde miktarı, yüzde oran ve son durumdur. Bu başlıkta hukuki bir düzenleme değil, oran orantı ve yüzde hesaplama çerçevesi vardır. Bir karışımda tuz, şeker, alkol ya da asit gibi etkin madde parça; karışımın tamamı bütün kabul edilir. Saf madde miktarı toplam miktar ile yüzde oranın çarpılmasıyla bulunur. İki karışım birleştiğinde toplam miktarlar ve saf madde miktarları ayrı ayrı toplanır. Homojen karışımdan bir miktar alınırsa oran değişmez, sadece miktarlar azalır. Su eklemek oranı düşürür, saf madde eklemek oranı yükseltir. Eşit miktarlı karışımlarda son oran aritmetik ortalamaya yaklaşır; eşit olmayanlarda ağırlıklı denge gerekir.

İşçi problemleri, bir işin tamamlanma süresi ile çalışanların birim zamanda yaptığı iş miktarı arasındaki ilişkiye dayanır. Temel kavramlar işin tamamı, işçinin hızı, süre ve yapılan iş miktarıdır. Bu başlıkta hukuki iş ilişkisi değil, matematiksel üretim modeli kullanılır: işçi çarpı zaman yapılan işe karşılık gelir. Aynı işi farklı sürelerde bitiren işçilerin hızları farklıdır ve bitirme süresi ile birim iş miktarı ters orantılıdır. Bir kişi işi tek başına t günde bitiriyorsa bir günde işin t de birini yapar. Birlikte çalışanların hızları toplanır; ayrılan, katılan veya dönüşümlü çalışan kişiler için her zaman aralığı ayrı değerlendirilir. Kesirden kaçınmak için işin tamamı sürelerin EKOK değeri seçilebilir. Tuzaklar hız artışı ile süre artışını karıştırmak ve birlikte çalışma süresini en hızlı tekil süreden uzun bulmaktır.

Havuz problemleri, işçi problemlerindeki birim zamanda yapılan iş fikrinin su akışına uyarlanmış biçimidir. Havuzun tamamı bir bütün kabul edilir; dolduran musluklar bu bütüne katkı yapar, boşaltan musluklar bütünden eksiltir. Bir musluk havuzu tek başına kaç saatte dolduruyor veya boşaltıyorsa, bir saatte yaptığı etki o sürenin tersidir. Birden fazla musluk aynı anda çalıştığında hızlar işaretlerine göre toplanır ve net dolum ya da net boşaltım hızı bulunur. Sorularda kapasite litre olarak verilebilir, havuzun tamamı ortak kat seçilebilir veya muslukların konumu nedeniyle süreç parçalara ayrılabilir. En kritik hata, boşaltan musluğu dolduran gibi toplamak ya da yarım seviyedeki giderin yalnız kendi seviyesine kadar etkili olduğunu gözden kaçırmaktır. Çözümde önce havuzun başlangıç durumu, sonra aynı anda açık kalan musluklar ve her aşamadaki hedef seviye belirlenmelidir. Süre değişimi, hızla ters orantılı düşünülür.

Hareket problemleri, bir hareketlinin birim zamanda aldığı yol üzerinden kurulur. Ana ilişki yol eşittir hız çarpı zamandır; buradan hız yolun zamana bölünmesiyle, zaman da yolun hıza bölünmesiyle bulunur. Çözümde önce birimler uyumlu yapılır, sonra her hareketli veya her yol parçası için yol, hız ve zaman ayrı düşünülür. Sabit hızda yol ile zaman doğru orantılıdır; sabit zamanda yol ile hız doğru orantılıdır; sabit yolda hız ile zaman ters orantılıdır. Aynı anda başlayan hareketlilerde süre ortaksa alınan yollar hızlarla orantılı yazılabilir. Karşılaşma ve yetişme düzenlerinde önemli olan aradaki mesafenin kapanmasıdır. Gidiş dönüş, erken-geç varma ve parçalı yol sorularında toplam zaman dikkatle kurulmalıdır. Hız değişirse eski ve yeni durumlar ayrı satırlarda ele alınır.

Kümeler, iyi tanımlanmış nesneler topluluklarını ve bu topluluklar arasındaki ilişkileri inceler. Bir topluluğun küme sayılabilmesi için hangi nesnelerin dahil olduğu kişisel yoruma bırakılmamalıdır. Elemanlar liste yöntemiyle, ortak özellik yöntemiyle veya Venn şemasıyla gösterilebilir; aynı elemanın tekrar yazılması eleman sayısını artırmaz. Alt küme ilişkisi, bir kümenin her elemanının diğer kümede de bulunmasıdır; boş küme her kümenin alt kümesi kabul edilir. Birleşim en az bir kümede bulunanları, kesişim ortak olanları, fark yalnız ilk kümede kalanları, tümleyen ise evrensel kümede olup seçilen kümede bulunmayanları verir. Problem çözümünde ortak bölgeler önce yerleştirilir; aksi hâlde aynı kişi, sayı veya nesne birden fazla kez sayılabilir. Alt küme sayısı, her eleman için dahil etme veya etmeme kararına dayanır. Sözel sorularda “yalnız”, “en az”, “hiçbiri” ve “ikisi de” ifadeleri farklı Venn bölgelerine karşılık gelir.

Modüler aritmetik, bir sayının kendisinden çok belli bir sayıya bölündüğünde verdiği kalanı izler. Bir ifade 64 sayısının A ile bölümünden kalan 4 olduğunu söylüyorsa, 64 ile 4 arasındaki fark olan 60 sayısı A'ya tam bölünmelidir. Bu durumda A için önce bölen olma şartı, sonra kalanın bölen sayıdan küçük olması ve sorudaki pozitiflik koşulu birlikte düşünülür. Birler basamağı soruları mod 10 mantığıyla ele alınır; tabanın 10'a göre kalanı alınır, kuvvetlerin ürettiği kalan dizisi izlenir ve tekrar eden döngüye göre üs yorumlanır. Denklem biçimli sorularda ifadeler aynı mod altında karşı tarafa alınabilir; bulunan sınıfın en küçük pozitif temsilcileri istenen aralığa göre seçilir. Konunun ana dikkati, kalan bilgisini tam bölünebilme bilgisine çevirmek ve büyük sayıları küçük kalanlarla yönetmektir.

Permütasyon, kombinasyon ve olasılık başlığında güvenli başlangıç saymanın temel kurallarıdır; bu anlatımın ağırlığı özellikle permütasyon ve temel sayma mantığıdır. Birbirinden ayrık seçeneklerden yalnız biri seçiliyorsa toplama yapılır; soruda “veya”, “ya da” veya tek nesne seçimi vurgusu varsa seçenek kümeleri toplanır. Bir sonuç birden çok parçanın birlikte seçilmesiyle oluşuyorsa çarpma yapılır; “ve” bağlacı ve birden fazla nesne gerektiren seçimler bu mantığı çağrıştırır. Rakamlarla sayı yazma, harf veya kişi dizme ve farklı üçlü oluşturma sorularında her basamak ya da yer ayrı karar olarak ele alınır. Tekrar yasağı varsa seçenek sayısı azalır; özel şart varsa en kısıtlı yerden başlanır. Faktöriyel, ardışık çarpımları kısa gösterir ve permütasyonun düzenli yazımıdır. Kombinasyon ve olasılık için sağlam sayma bilgisi ön koşuldur.

Tablo ve yorumlama soruları, sayısal bilgiyi hazır bir düzen içinde okuyup doğru ilişkiye dönüştürme becerisini ölçer. Bir tablo önce başlığı, birimi, satır adları, sütun adları ve varsa toplam hücreleriyle anlaşılır; işlem daha sonra yapılır. Çünkü aynı sayı, satır içinde parça değeri, sütun içinde dönem değeri, toplam satırında ise genel sonuç olabilir. KPSS’de tuzak genellikle zor işlemde değil, yanlış yönü toplamada, yüzde ile kişi sayısını karıştırmada veya bir ara toplamı genel toplam sanmadadır. Eksik hücrelerde bilinen toplamdan parçalar çıkarılır; karşılaştırmalarda aynı türden veriler yan yana getirilir. Tablonun verdiği koşullar sınırdır: kaynakta olmayan varsayım eklenmez, sadece verilen bilgilerden çıkarım yapılır. Bu nedenle çözümde önce veri haritası çıkarılır, sonra işlem seçilir, en sonunda bulunan sonuç sorunun diliyle karşılaştırılır. Böyle bir sıra, uzun tabloları bile güvenli biçimde çözdürür.

Grafik ve yorumlama soruları, veriyi görsel biçimden okuyup matematiksel sonuca dönüştürmeyi gerektirir. Dairesel grafikte bütün 360 derece kabul edilir ve dilimler parça-bütün ilişkisi verir. Sütun grafiğinde yükseklikler değerleri karşılaştırır; doğrusal grafikte noktaların konumu ve aralarındaki değişim önem kazanır. KPSS’de işlemden önce grafiğin başlığı, eksenleri, birimi ve hangi büyüklüğü anlattığı okunmalıdır. Birden fazla grafik varsa her grafiğin aynı şeyi mi, yoksa farklı aşamaları mı gösterdiği belirlenir. En yaygın tuzak, açı ile miktarı, yüzde ile sayı değerini veya bir grafikteki toplamla başka grafikteki alt dağılımı karıştırmaktır. Grafik yorumunda kaynak soru metnidir; görselden okunmayan değer varsayılmaz. Sağlam çözüm, önce görselin neyi temsil ettiğini belirler, sonra ölçekteki sayıları okur ve en son cevabın birim, oran veya dönem olarak istenip istenmediğini denetler.

Sayısal mantık, doğrudan formül ezberinden çok verilen düzeni çözme ve bu düzene uygun çıkarım yapma konusudur. KPSS’de bu sorular tablo, şekil, sayı dizisi, satır düzeni, konum bilgisi veya işlem şeması üzerinden gelebilir. İlk adım kuralları ayırmak, değişkenleri adlandırmak ve hangi bilginin kesin, hangi bilginin ihtimal olduğunu görmektir. Ardından örüntü aranır; satır numarası, terim sayısı, artış miktarı, çarpan ilişkisi veya yer değiştirme koşulu incelenir. Gerektiğinde küçük değerler denenerek genel kural bulunur. En büyük tuzak, ilk fark edilen ilişkiyi kesin sanmak, tüm koşulları kullanmadan cevap vermek ve “olabilir” ile “kesinlikle” ifadelerini karıştırmaktır. Bu yüzden çözüm sürecinde yazmak, ihtimalleri düzenli tutmak ve son cevabı tüm kurallarla yeniden sınamak gerekir. Hız, rastgele denemeden değil, sistemi doğru kurmaktan gelir.