Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Saklı Pay ve Tenkis Konu Anlatımı

Saklı pay, miras hukukunda mirasbırakanın iradesi ile kanunun aile koruması arasındaki sınır çizgisidir.

Mirasbırakan kural olarak malvarlığı üzerinde ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir; fakat altsoyu, ana ve babası veya eşi varsa bu özgürlük saklı paylarla sınırlanır.

Bu kişilerden hiçbiri yoksa mirasbırakan mirasının tamamında tasarruf edebilir.

Saklı pay oranları yasal miras payı üzerinden belirlenir.

Altsoy için yasal miras payının yarısı, ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri saklı paydır.

Sağ kalan eş bakımından oran, eşin hangi zümreyle birlikte mirasçı olduğuna göre değişir: altsoy veya ana baba zümresiyle birlikte mirasçı olduğunda yasal miras payının tamamı, diğer hallerde yasal miras payının dörtte üçü saklı pay olarak korunur.

Tasarruf edilebilir kısmın hesabı terekenin mirasbırakanın ölümü günündeki durumuna göre yapılır.

Bu hesapta önce mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri ile mirasbırakanla birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kişilerin üç aylık geçim giderleri terekeden indirilir.

Ardından tenkise tabi oldukları ölçüde sağlararası karşılıksız kazandırmalar terekeye eklenir.

Mirasbırakanın kendi ölümünde ödenmek üzere üçüncü kişi lehine hayat sigortası yapması, lehdar belirlemesi veya sigortacıya karşı istem hakkını karşılıksız devretmesi halinde sigorta alacağının ölüm zamanındaki satın alma değeri de hesaba katılır.

Bu teknik hesap, saklı payın soyut bir oran olmaktan çıkıp somut tereke değeri içinde korunmasını sağlar.

Tenkis davası, saklı payı zedelenen mirasçının başlıca koruma aracıdır.

Saklı payının karşılığını alamayan mirasçı, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini isteyebilir.

Burada dava, mirasbırakanın her tasarrufunu geçersiz kılmaya değil, yalnız saklı payı zedeleyen aşan kısmı kanuni sınıra indirmeye yönelir.

Yasal mirasçıların paylarına ilişkin olarak tasarrufta yer alan kurallar, mirasbırakanın başka bir arzusunun bulunduğu anlaşılmadıkça yalnız paylaştırma kuralı sayılır.

Saklı pay sahibi mirasçılara yapılan ve tasarruf edilebilir kısmı aşan ölüme bağlı kazandırmalar, onların saklı paylarını aşan kısmı oranında tenkise tabi olur.

Birden çok tasarruf varsa saklı pay sahibi mirasçıya yapılan kazandırmanın saklı payı aşan kısmı ile saklı pay sahibi olmayanlara yapılan kazandırmalar orantılı olarak indirilir.

Tenkis davası bazı durumlarda mirasçının alacaklıları tarafından da işletilebilir.

Mirasbırakan tasarruf edebileceği kısmı aştığı halde saklı payı zedelenen mirasçı, iflası halinde iflas dairesinin veya mirasın geçtiği tarihte elinde aciz belgesi bulunan alacaklıların ihtarına rağmen dava açmazsa, iflas idaresi veya alacaklılar gerekli oranda ve mirasçıya tanınan süre içinde tenkis davası açabilir.

Mirasçılıktan çıkarılan kişinin çıkarma tasarrufuna itiraz etmemesi halinde de aynı koruma düzeni uygulanır.

Bu hüküm, saklı pay hakkının ekonomik değerinin mirasçının alacaklılarını da ilgilendirebileceğini kabul eder.

Tenkisin hükmü kural olarak orantılı indirimdir.

Mirasbırakanın başka türlü bir arzusu tasarruftan anlaşılmadıkça, mirasçı atanmasıyla veya diğer ölüme bağlı tasarruflarla elde edilen kazandırmaların tamamında orantılı tenkis yapılır.

Kazandırma elde eden kişi bazı vasiyetleri yerine getirmekle yükümlü kılınmışsa, kendi kazandırması tenkise uğradığında vasiyet borçlarının da aynı oranda indirilmesini isteyebilir.

Bölünmez belirli mal vasiyetinde özel bir çözüm vardır: değerinde azalma olmadan bölünemeyen mal tenkise tabi olursa vasiyet alacaklısı ya tenkisi gereken kısmın değerini ödeyerek malın verilmesini ya da tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı isteyebilir.

Sağlararası kazandırmalar da saklı payı etkileyebilir.

Mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar, altsoya malvarlığı devri veya borçtan kurtarma yoluyla yapılan kazandırmalar, alışılmışın dışındaki çeyiz ve kuruluş sermayesi, miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar, mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ve ölümünden önceki bir yıl içinde adet üzere verilen hediyeler dışındaki bağışlamalar tenkise tabi olabilir.

Ayrıca saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacı açık olan kazandırmalar da bu kapsamdadır.

İyiniyetli kişi, kendisine tenkise tabi kazandırma yapılmışsa yalnız mirasın geçmesi anında elinde kalanı geri vermekle yükümlüdür; iyiniyetli değilse daha ağır zilyetlik hükümleri uygulanır.

Tenkiste sıra, saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflardan başlanmasını öngörür.

Bu yetmezse sağlararası kazandırmalara en yeni tarihlisinden en eskisine doğru gidilir.

Kamu kurumlarına veya kamu yararı niteliği taşıyan dernek ve vakıflara yönelen kazandırmalar bakımından tenkis sıralaması daha geriden işler; bunlara ancak önceki sıradaki tasarruflar saklı payı karşılamaya yetmezse sıra gelir.

Dava hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her halde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer.

Tenkis iddiası ise def'i olarak her zaman ileri sürülebilir.

Mirastan feragat eden kişiye sağlığında tasarruf edilebilir kısmı aşan edimler verilmişse diğer mirasçılar bunun tenkisini isteyebilir; feragat eden de gerektiğinde aldığı değeri geri vererek ya da tamamını terekeye iade edip feragat etmemiş gibi paylaşmaya katılarak sonuçla yüzleşir.

Saklı pay ile mirasçılıktan çıkarma arasındaki ilişki de korunmanın sınırını açık gösterir.