Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Hak ve Fiil Ehliyeti Konu Anlatımı

Hak ehliyeti ve fiil ehliyeti, gerçek kişiler hukukunda birbirine bağlı fakat farklı iki temel kavramdır.

Hak ehliyeti, kişinin haklara ve borçlara ehil olabilmesini; fiil ehliyeti ise kişinin kendi davranışıyla hukuki sonuç doğurabilmesini anlatır.

Türk Medenî Kanunu bu ayrımı açık biçimde kurar.

Her insan hak ehliyetine sahiptir ve bütün insanlar, hukuk düzeninin sınırları içinde haklara ve borçlara ehil olmada eşittir.

Buna karşılık herkes fiil ehliyetine sahip değildir.

Fiil ehliyeti için kanun belirli koşullar arar; çünkü kişinin kendi işlemiyle hak edinmesi veya borç altına girmesi, belli bir olgunluk ve hukuki korunma dengesi gerektirir.

Hak ehliyeti, insan olmanın doğal sonucu olarak kabul edilir.

Bu ehliyet, kişinin bir hakkın sahibi veya bir borcun muhatabı olabilmesine imkân verir.

Kişilik sağ ve tam doğumla başladığından, hak ehliyeti de gerçek kişi bakımından bu temel üzerine oturur; ayrıca çocuk sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyetini elde eder.

Hak ehliyeti bakımından eşitlik, herkesin hukuk düzeni içinde kişi olarak tanınmasını sağlar.

Bununla birlikte hak ehliyeti, kişinin kendi başına işlem yapabileceği anlamına gelmez.

Yeni doğmuş çocuk da hak ehliyetine sahiptir; fakat kendi fiilleriyle borç altına giremez.

Bu ayrım, fiil ehliyetinin neden ayrı bir başlık olduğunu gösterir.

Fiil ehliyeti, kişinin kendi fiilleriyle hak edinebilmesi ve borç altına girebilmesidir.

Kanuna göre ayırt etme gücüne sahip ve kısıtlı olmayan her ergin kişinin fiil ehliyeti vardır.

Burada üç unsur birlikte aranır: ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmama.

Unsurlardan biri eksikse tam fiil ehliyeti de yoktur.

Bu yapı, kişinin hukuki işlemlerinin sonuçlarını kavrayabilmesini ve hukuk düzeninin onu kendi davranışından sorumlu tutabilmesini temel alır.

Erginlik kural olarak on sekiz yaşın doldurulmasıyla başlar.

Kanun evlenmenin kişiyi ergin kılacağını da belirtir.

Ayrıca on beş yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir.

Bu düzenleme, yaş bakımından genel sınırı korurken bazı durumlarda mahkeme kararıyla erken erginliğe imkân tanır.

Ancak ergin olmak tek başına yeterli değildir; kişi ayırt etme gücüne sahip olmalı ve kısıtlı bulunmamalıdır.

Ayırt etme gücü, kanunun tanımında akla uygun biçimde davranma yeteneği üzerinden belirlenir.

Yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk veya benzeri sebeplerle akla uygun davranma yeteneğinden yoksun olmayan herkes ayırt etme gücüne sahiptir.

Bu tanım, ayırt etme gücünün soyut bir yaş veya unvan meselesi olmadığını, kişinin somut olarak akla uygun davranabilme yeteneğiyle ilgili olduğunu gösterir.

Küçüklük veya hastalık tek başına her zaman ayırt etme gücünün bulunmadığı anlamına gelmez; belirleyici olan akla uygun davranma yeteneğinin yokluğudur.

Fiil ehliyetsizliği de kanunda kademeli biçimde ele alınır.

Ayırt etme gücü bulunmayanların, küçüklerin ve kısıtlıların fiil ehliyeti yoktur.

Ayırt etme gücü bulunmayan kimsenin fiilleri, kanunda gösterilen ayrık durumlar saklı kalmak üzere hukuki sonuç doğurmaz.

Bu sonuç ağırdır; çünkü kişi kendi davranışının anlamını kavrayamadığı için hukuk düzeni onun fiiline normal işlem sonucu bağlamaz.

Böylece kişi korunur ve hukuki işlem güvenliği, ayırt etme gücünün varlığına bağlanır.

Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar için daha farklı bir rejim vardır.

Bu kişiler tamamen bilinçsiz kabul edilmez; fakat kanun onları borç altına girme bakımından yasal temsilci rızasına bağlar.

Yasal temsilcilerinin rızası olmadıkça kendi işlemleriyle borç altına giremezler.

Buna karşılık karşılıksız kazanmada ve kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları kullanmada bu rıza gerekli değildir.

Bu ayrım, koruma amacıyla işlem serbestisini dengelemektedir.

Kişinin malvarlığını borç yükü altına sokan işlemlerde temsilci rızası aranır; fakat yalnız yarar sağlayan karşılıksız kazanmalar ve kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar için aynı sınırlama uygulanmaz.

Kanun ayrıca ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlıların haksız fiillerinden sorumlu olduklarını belirtir.

Bu hüküm, işlem ehliyeti ile haksız fiil sorumluluğunun aynı mantıkla değerlendirilmediğini gösterir.

Bir kişi yasal temsilci rızası olmadan borçlandırıcı işlem yapamayabilir; fakat ayırt etme gücüne sahipse haksız fiilinden sorumlu tutulabilir.

Böylece hukuk düzeni, işlem yoluyla borç altına girmeyi koruyucu sınırlara bağlarken, zarar verici fiiller bakımından ayırt etme gücünü sorumluluk için yeterli görür.

Bu sistemde ehliyet, tek bir evet veya hayır sorusuna indirgenmez.

Hak ehliyeti bakımından insan olmak yeterliyken, fiil ehliyetinde kişinin hukuki işlemin anlamını kavrayabilmesi ve kanunun aradığı statü şartlarını taşıması aranır.

Ayırt etme gücüne sahip küçük veya kısıtlı, tamamen hukuki hayattan dışlanmaz; karşılıksız kazanmalar ve kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar bakımından daha serbest bir alana sahiptir.