Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Dernek ve Vakıflar Konu Anlatımı

Dernekler ve vakıflar, tüzel kişilik kavramının iki farklı eksenini somutlaştırır.

Dernekte hukuki yapı, kişilerin belirli ve ortak bir amaç çevresinde süreklilik taşıyan bir örgütlenme kurmasına dayanır.

Kanun, derneği gerçek veya tüzel en az yedi kişinin kazanç paylaşma dışında bilgi ve çalışmalarını birleştirmesiyle oluşan tüzel kişiliğe sahip kişi topluluğu olarak kurar.

Bu tanımda iki unsur öne çıkar: amaç ortak ve belirli olmalıdır, ayrıca amaç kazanç paylaşımına yönelmemelidir.

Hukuka veya ahlaka aykırı amaçla dernek kurulamaması, tüzel kişilik tanınmasının baştan itibaren meşru amaca bağlandığını gösterir.

Dernek kurma hakkı önceden izin alma şartına bağlanmamıştır; ancak kurucuların fiil ehliyetine sahip olması gerekir.

Derneğin varlığı tüzükle düzenlenir.

Tüzükte derneğin adı, amacı, gelir kaynakları, üyelik koşulları, organları, örgütü ve geçici yönetim kurulu gösterilir.

Tüzük kanunun emredici hükümlerine aykırı olamaz; düzenlenmeyen konularda kanun hükümleri devreye girer.

Dernek, kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgelerin yerleşim yerindeki en büyük mülki amire verilmesiyle tüzel kişilik kazanır.

Bu andan sonra idarenin dosya üzerinden yapacağı inceleme, kişiliğin doğumunu geciktiren bir izin mekanizması değil, kanuna aykırılık veya noksanlıkların giderilmesini sağlayan denetim mekanizmasıdır.

Aykırılık tamamlanmazsa savcılık aracılığıyla fesih davası gündeme gelebilir; uygunluk halinde dernek kütüğe kaydedilir.

Dernek üyeliğinde serbestlik esastır.

Hiç kimse derneğe üye olmaya zorlanamayacağı gibi, hiçbir dernek de üye kabul etmeye zorlanamaz.

Fiil ehliyetine sahip gerçek kişiler ve tüzel kişiler derneklere üye olabilir.

Yazılı başvuru yönetim kurulunca belirli süre içinde karara bağlanır ve kabul edilen üye deftere kaydedilir.

Üyelik kendiliğinden, çıkma veya çıkarılma ile sona erebilir.

Üyelerin eşit haklara sahip olması, dernek faaliyetlerine ve yönetimine katılabilmesi, genel kurulda oyunu şahsen kullanması, dernek içi demokrasinin kanuni görünümüdür.

Buna karşılık üyeler de dernek düzenine uymak, sadakat göstermek, amaca uygun davranmak ve tüzük veya kanundan doğan ödentilere katılmakla yükümlüdür.

Derneğin zorunlu organları genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kuruludur.

Genel kurul derneğin en yetkili karar organıdır; üyeliğe kabul ve çıkarma hakkında son kararı verir, organları seçer, diğer organlara bırakılmamış işleri görür ve organları denetleyebilir.

Yönetim kurulu yürütme ve temsil organıdır; temsil yetkisini üyelerden birine veya üçüncü kişiye verebilir.

Denetim kurulu, tüzükte belirtilen esaslara göre denetleme yapar ve sonucu yönetim kuruluna ve genel kurula sunar.

Dernek sona ermesi de çok yolludur: amaç gerçekleşir veya imkansızlaşırsa, süre biterse, zorunlu organlar kurulamazsa, borç ödemede aciz doğarsa, yönetim kurulunun oluşturulması olanaksız hale gelirse veya olağan genel kurul iki kez yapılamazsa kendiliğinden sona erme gündeme gelir.

Genel kurul feshe her zaman karar verebilir; amaç kanuna veya ahlaka aykırı hale gelirse mahkeme kararıyla fesih mümkündür.

Vakıfta merkezde kişi üyeliği değil, mal ve hakların belirli ve sürekli amaca ayrılması vardır.

Gerçek veya tüzel kişiler yeterli mal ve hakları vakfedebilir; malvarlığının bütünü, gerçekleşmiş veya gerçekleşeceği anlaşılan gelirler ve ekonomik değeri olan haklar vakıf konusu olabilir.

Ancak Cumhuriyetin Anayasa ile belirlenen niteliklerine, temel ilkelere, hukuka, ahlaka, milli birlik ve menfaatlere aykırı veya belirli ırk ya da cemaat mensuplarını destekleyen vakıf kurulamaz.

Vakıf kurma iradesi resmi senetle veya ölüme bağlı tasarrufla açıklanır ve vakıf yerleşim yeri mahkemesindeki sicile tescille tüzel kişilik kazanır.

Özgülenen mallar ve haklar kişiliğin kazanılmasıyla vakfa geçer; ölüme bağlı tasarrufla kurulan vakfın mirasbırakanın borçlarından sorumluluğu özgülenen mal ve haklarla sınırlıdır.

Vakıf senedinde ad, amaç, bu amaca ayrılan mal ve haklar, örgütlenme ve yönetim şekli ile yerleşim yeri gösterilir.

Amaç ve malvarlığı yeterince belirlenmişse diğer eksiklikler başvurunun reddini gerektirmez; eksikler tescilden önce veya kuruluştan sonra tamamlatılabilir.

Vakfın bir yönetim organının bulunması zorunludur, başka organlar senette gösterilebilir.

Vakıfların denetimi, senet hükümlerine uyulup uyulmadığı, malların ve gelirlerin amaca uygun yönetilip harcanıp harcanmadığı üzerinden yapılır.

Haklı sebepler varsa mahkeme vakfın örgütünü, yönetimini ve işleyişini değiştirebilir; koşullar değişip amaç vakfedenin arzusuna açıkça uymayacak hale gelirse amaç değişikliği de mümkündür.

Amaç olanaksızlaşıp değiştirilemezse vakıf kendiliğinden sona erer ve mahkeme kararıyla sicilden silinir; yasak amaç veya faaliyet halinde dağıtma yolu ayrıca işletilebilir.

Dernek ve vakıf arasındaki en pratik ayrım, iradenin nerede yoğunlaştığıdır.

Dernekte üyeler, genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kurulu üzerinden yaşayan bir karar düzeni vardır; üyelik kazanılır, sona erer, oy hakkı kullanılır, organlar seçilir ve kararlar iptal davasına konu olabilir.

Vakıfta ise kurucu irade, senette belirlenen amaç ve bu amaca ayrılan malvarlığı üzerinden kalıcılaşır.