Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Kişiliğin Korunması Konu Anlatımı

Kişiliğin korunması, gerçek kişiler hukukunun yalnız ehliyet tanımakla yetinmediğini gösteren temel alandır.

Kişi hukuk düzeninde hak sahibi olarak tanınır; fakat bu tanıma, kişinin kendi kişiliğini tamamen terk etmesine, özgürlüğünü hukuka veya ahlaka aykırı biçimde bağlamasına ya da başkalarının hukuka aykırı saldırılarına açık bırakılmasına izin vermez.

Türk Medenî Kanunu kişiliği iki ana yönden korur.

Birincisi, kişinin kendi hak ve özgürlüklerinden vazgeçmesine veya onları aşırı sınırlamasına karşı korumadır.

İkincisi, üçüncü kişilerin kişilik hakkına saldırılarına karşı yargısal korumadır.

Kişiliğin vazgeçme ve aşırı sınırlamaya karşı korunmasında ilk kural, kimsenin hak ve fiil ehliyetlerinden kısmen de olsa vazgeçememesidir.

Hak ehliyeti kişinin hukuk düzeninde haklara ve borçlara ehil olabilmesini, fiil ehliyeti ise şartları varsa kendi fiilleriyle hak edinip borç altına girebilmesini ifade eder.

Bu ehliyetlerden vazgeçme, kişinin hukuk düzenindeki temel kişi statüsünü ortadan kaldırmaya yönelir.

Kanun böyle bir vazgeçmeyi kabul etmez.

Kişi kendi iradesiyle hukuk süjeliğini daraltan veya kendisini ehliyetsizleştiren bir sonuca geçerli biçimde ulaşamaz.

Aynı koruma özgürlükler bakımından da vardır.

Kimse özgürlüklerinden vazgeçemez veya onları hukuka ya da ahlaka aykırı olarak sınırlayamaz.

Bu düzenleme, kişinin iradesiyle yaptığı her sınırlamanın otomatik olarak geçerli olmadığını gösterir.

Özel hukukta sözleşme serbestisi geniştir; fakat kişinin özgürlüğünü hukuk düzeninin ve ahlakın kabul etmeyeceği ölçüde bağlayan sınırlamalar geçerli bir koruma görmez.

Böylece kanun, kişiyi yalnız başkalarına karşı değil, kendi geleceğini aşırı biçimde bağlayan irade açıklamalarına karşı da korur.

Kanun insan kökenli biyolojik maddeler konusunda özel bir denge de kurar.

Yazılı rıza üzerine bu maddelerin alınması, aşılanması ve nakli mümkündür.

Ancak biyolojik madde verme borcu altına girmiş olan kişiden edimini yerine getirmesi istenemez; maddi ve manevi tazminat da talep edilemez.

Bu düzenleme, rızanın varlığını tamamen önemsiz saymaz; fakat kişilik değerleriyle bağlantılı bu alanda verme borcunu zorla ifa edilebilir bir borç hâline getirmez.

Kişinin bedeniyle bağlantılı tasarruflarında kişiliğin korunması ağır basar.

Kişiliğin saldırıya karşı korunmasında temel ilke, hukuka aykırı olarak kişilik hakkına saldırılan kişinin hâkimden korunma isteyebilmesidir.

Kişilik hakkı, kişinin hukuk düzeninde korunmaya değer kişisel varlık alanını ifade eder.

Kanun saldırının hukuka aykırılığını değerlendirirken üç haklılaştırma sebebi gösterir: kişilik hakkı zedelenen kişinin rızası, daha üstün nitelikte özel veya kamusal yarar ve kanunun verdiği yetkinin kullanılması.

Bu sebeplerden biri yoksa kişilik haklarına yapılan saldırı hukuka aykırıdır.

Rıza, yarar ve kanuni yetki saldırının hukuka uygunluğunu açıklayabilir; fakat bunlar yoksa koruma mekanizması devreye girer.

Koruma davalarının kapsamı geniştir.

Davacı, saldırı henüz gerçekleşmemiş fakat tehlike varsa önlenmesini isteyebilir.

Saldırı devam ediyorsa sona erdirilmesini talep edebilir.

Saldırı bitmiş olsa bile etkileri sürüyorsa hukuka aykırılığın tespitini isteyebilir.

Bu üçlü yapı, kişiliğin korunmasının yalnız zarar gerçekleştikten sonra tazminata indirgenmediğini gösterir.

Hukuk düzeni, saldırıyı önlemeye, süren saldırıyı durdurmaya ve etkisi devam eden saldırının hukuki niteliğini belirlemeye imkân tanır.

Davacı bu taleplerle birlikte düzeltmenin veya kararın üçüncü kişilere bildirilmesini ya da yayımlanmasını da isteyebilir.

Bu özellikle kişilik hakkına saldırının etkisinin üçüncü kişiler nezdinde devam ettiği durumlarda anlam taşır.

Saldırı sona erse bile yanlış izlenim veya zedelenmiş görünüm sürebilir.

Kararın bildirilmesi veya yayımlanması, kişilik hakkının yalnız iç ilişkide değil, dış dünyadaki etkileri bakımından da korunmasına hizmet eder.

Tazminat ve kazanç devri talepleri de saklıdır.

Davacının maddi ve manevi tazminat istemleri ile hukuka aykırı saldırı dolayısıyla elde edilmiş kazancın vekâletsiz iş görme hükümlerine göre kendisine verilmesini isteme hakkı korunur.

Manevi tazminat istemi ise özel bir kişisel nitelik taşır: karşı tarafça kabul edilmiş olmadıkça devredilemez ve miras bırakan tarafından ileri sürülmüş olmadıkça mirasçılara geçmez.

Bu düzenleme, manevi tazminat talebinin kişilikle yakın bağını gösterir.

Kişiliğin korunması hükümleri aynı zamanda saldırının hukuka aykırılığını değerlendirirken karşı menfaatleri de tamamen dışlamaz.

Kişinin rızası, daha üstün özel veya kamusal yarar ve kanunun verdiği yetkinin kullanılması, saldırı görünümündeki müdahaleyi haklı kılabilecek sebepler olarak düzenlenmiştir.

Bu sebepler yoksa kişilik hakkına müdahale hukuka aykırı kabul edilir.

Böylece kanun, kişilik değerlerini güçlü biçimde korurken, rıza veya üstün yarar gibi hallerde hukuki düzenin izin verdiği müdahaleleri de ayırt eder.

Koruma davalarının çeşitliliği, bu ayrım yapıldıktan sonra zararın niteliğine uygun bir hukuki sonuç kurulmasını sağlar.

Bu koruma düzeni, kişilik hakkını yalnız saldırı gerçekleştikten sonra parasal karşılığa dönüştüren dar bir alan olarak kurmaz.

Önleme, durdurma ve tespit talepleri, kişilik değerinin devam eden veya yaklaşan ihlaller karşısında doğrudan korunmasını sağlar.