Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Vesayet Konu Anlatımı

Vesayet, özel hukuk kişisinin korunma ihtiyacı ile devlet denetimini bir araya getiren bir kurumdur.

Velayet altında bulunmayan her küçük vesayet altına alınır; bazı erginler ise kanunda gösterilen kısıtlama sebepleri varsa vesayet düzenine girer.

Bu düzenin organları vesayet daireleri ile vasi ve kayyımdır.

Kamu vesayetinde vesayet makamı sulh hukuk mahkemesi, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir.

Özel vesayet ise istisnai bir modeldir; vesayet altındaki kişinin menfaatinin haklı gösterdiği, özellikle bir işletmenin veya benzeri işlerin sürdürülmesinin gerektiği durumlarda vesayet bir aileye bırakılabilir ve aile meclisi devreye girer.

Böylece kanun, korumanın mahkeme merkezli olmasını esas alır, fakat bazı özel menfaatlerde aile yapısından yararlanılmasına da izin verir.

Vesayeti gerektiren hallerin ilki küçüklüktür.

Velayet altında bulunmayan küçük için nüfus memurları, idari makamlar, noterler ve mahkemeler böyle bir durumu öğrenince yetkili vesayet makamına bildirim yapmak zorundadır.

Erginlerde ise akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini görememe, sürekli yardıma ihtiyaç duyma ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokma kısıtlama sebebidir.

Savurganlık, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı ya da malvarlığını kötü yönetme de kişinin kendisini veya ailesini darlık veya yoksulluğa düşürme tehlikesi doğuruyor, devamlı koruma ve bakıma ihtiyaç yaratıyor ya da başkalarının güvenliğini tehdit ediyorsa kısıtlamaya yol açar.

Hapis cezası bakımından kanun, infaz kurumundaki ergin kişinin isteğiyle kısıtlanmasını veya kendisine kayyım atanmasını; toplam beş yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezasında ise kişilik veya malvarlığının korunması gerekli görülürse istek aranmadan kısıtlamayı kabul eder.

Yaşlılık, engellilik, deneyimsizlik veya ağır hastalık nedeniyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden kişi de kendi isteğiyle kısıtlanmasını isteyebilir.

Usul, koruma ile kişilik hakkı arasındaki dengeyi kurar.

Savurganlık, bağımlılık, kötü yaşam tarzı, kötü yönetim veya kişinin isteği sebebiyle kısıtlama yapılacaksa ilgili dinlenmeden karar verilemez.

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlama ise resmi sağlık kurulu raporuna dayanır; hâkim karar vermeden önce kurul raporunu gözeterek kişiyi dinleyebilir.

Kısıtlama kararı kesinleşince yerleşim yerinde ve nüfusa kayıtlı olduğu yerde ilan olunur; fakat ayırt etme gücüne sahip olmamanın sonuçları saklıdır.

Yetki, küçüğün veya kısıtlının yerleşim yerindeki vesayet dairelerine aittir.

Vesayet altındaki kişinin yerleşim yerini değiştirmesi vesayet makamının iznine bağlıdır; değişiklik gerçekleşirse yetki yeni vesayet dairelerine geçer.

Vasi atanırken görev yapabilecek yetenekte bir ergin seçilir.

Haklı sebepler engel değilse eş veya yakın hısımlar önceliklidir; ayrıca vesayet altına alınacak kişinin ya da ana babasının gösterdiği kimse de dikkate alınır.

Buna karşılık bazı kişiler vasiliği kabulden kaçınabilir; belirli yaşa gelmiş olanlar, görevi güçlükle yapabilecek bedensel engeli veya sürekli hastalığı bulunanlar, çok sayıda çocuğun velisi olanlar, üzerinde vasilik görevi olanlar ve bazı kamu görevleri bu kapsamda sayılır.

Kısıtlılar, kamu hizmetinden yasaklılar, haysiyetsiz hayat sürenler, menfaat çatışması veya düşmanlığı bulunanlar ve ilgili vesayet daireleri hâkimleri vasi olamaz.

Atama kararı vasiye tebliğ edilir; kısıtlama ve vasi atanmasına ilişkin karar ilan olunur.

Vasi, kaçınma veya itiraz sürecinde bile yenisi atanana kadar görevin gerektirdiği işleri geçici olarak yapmakla yükümlüdür.

Vasinin görevi kişiye özen, temsil ve malvarlığını yönetme olarak üç ana eksende görünür.

Küçük vesayet altındaysa vasi onun bakımı ve eğitimi için gerekli önlemleri alır; bu konuda ana babanın yetkilerine benzer yetkiler kullanır.

Kısıtlı bakımından vasi, onu korur ve kişisel işlerinde yardım eder.

Temsil kural olarak bütün hukuki işlemleri kapsar; ancak kefil olmak, vakıf kurmak ve önemli bağışlarda bulunmak yasaktır.

Ayırt etme gücüne sahip vesayet altındaki kişi önemli işlerde olanak ölçüsünde dinlenir; fakat onun işi uygun bulması vasiyi sorumluluktan kurtarmaz.

Vasinin izni veya sonradan onamasıyla işlem yapılabilir; onanmayan işlemde taraflar verdiklerini geri ister ve vesayet altındaki kişinin sorumluluğu kanunda sınırlanır.

Malvarlığı bakımından vasi iyi bir yönetici gibi özen göstermek, hesap tutmak ve belirlenen zamanlarda hesabı vesayet makamına sunmak zorundadır.

Kayyımlık, vesayetten daha dar ve işlevsel bir koruma aracıdır.

Temsil kayyımı, ergin kişinin ivedi işini görememesi, yasal temsilci ile küçük veya kısıtlının menfaatlerinin çatışması ya da yasal temsilcinin görevini yapmasına engel bulunması gibi hallerde atanır.

Yönetim kayyımı ise yönetimi kimseye ait olmayan mallar, uzun süredir bulunamayan kişi, malvarlığını kendi başına yönetemeyen kişi, mirasçılık hakları belirsiz tereke, organsız kalan tüzel kişi veya yönetilemeyen yardım paraları gibi durumlarda gündeme gelir.

Yasal danışmanlık ise kısıtlamaya yetmeyen ama fiil ehliyetinin sınırlanmasını gerektiren hallerde belirli işlemler için görüş alınması ya da malvarlığını yönetme yetkisinin kaldırılması şeklinde işler.

Bu kurumların hepsi izin, şikayet, itiraz ve sorumluluk denetimine bağlıdır.

Vesayet dairelerinin izin yetkileri korumanın maddi güvencesidir.