Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Ölüme Bağlı Tasarruflar Konu Anlatımı

Ölüme bağlı tasarruf, mirasbırakanın ölümünden sonra sonuç doğuracak şekilde mirası üzerinde irade açıklamasıdır.

Kanun, bu iradeyi tanır; fakat sınırsız bırakmaz.

İlk sınır ehliyettir.

Vasiyet yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip olmak ve on beş yaşını doldurmuş bulunmak gerekir.

Miras sözleşmesi ise daha ağır bir ehliyet ister: kişi ayırt etme gücüne sahip, ergin ve kısıtlı olmamalıdır.

İrade sakatlığı da tasarrufu etkiler.

Yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama etkisi altında yapılan ölüme bağlı tasarruf geçersizdir; ancak mirasbırakan yanıldığını veya aldatıldığını öğrendiği ya da korkutma veya zorlamanın etkisinden kurtulduğu günden başlayarak bir yıl içinde tasarruftan dönmezse tasarruf geçerli sayılır.

Kişi veya şeyin belirtilmesindeki açık yanılma, gerçek arzu kesin saptanabiliyorsa bu arzuya göre düzeltilir.

Tasarruf özgürlüğü, saklı pay sistemiyle sınırlandırılır.

Mirasçı olarak altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan mirasbırakan, mirasının ancak saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir.

Bu mirasçılardan hiçbiri yoksa mirasbırakan mirasının tamamında tasarruf edebilir.

Saklı pay oranları kanunda belirlenmiştir: altsoy için yasal miras payının yarısı, ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri, sağ kalan eş için ise birlikte mirasçı olduğu zümreye göre yasal miras payının tamamı veya dörtte üçü saklı paydır.

Tasarruf edilebilir kısım, terekenin mirasbırakanın ölümü günündeki durumuna göre hesaplanır; borçlar, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri ile mirasbırakanla birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılanların üç aylık geçim giderleri indirilir.

Tenkise tabi sağlararası karşılıksız kazandırmalar ve bazı hayat sigortası değerleri hesaba eklenir.

Mirasbırakan, saklı paylı mirasçısını belirli sebeplerle mirasçılıktan çıkarabilir.

Bunun için mirasçının mirasbırakana veya yakınlarından birine karşı ağır suç işlemesi ya da aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemesi gerekir.

Çıkarılan kişi mirastan pay alamaz ve tenkis davası açamaz; mirasbırakan başka türlü tasarrufta bulunmamışsa, onun payı mirasbırakandan önce ölmüş gibi altsoyuna, altsoyu yoksa yasal mirasçılara kalır.

Çıkarma sebebinin tasarrufta belirtilmesi gerekir; itiraz halinde sebebin varlığını çıkarma tasarrufundan yararlanan ispat eder.

Ayrıca borç ödemeden aciz belgesi bulunan altsoy, saklı payının yarısı bakımından ve bu yarı doğmuş ve doğacak çocuklarına özgülenmek şartıyla mirasçılıktan çıkarılabilir.

Ölüme bağlı tasarrufların türleri çeşitlidir.

Mirasçı atamada mirasbırakan, mirasının tamamı veya belli oranı için bir veya birden çok kişiyi mirasçı yapar.

Belirli mal bırakmada ise kişi mirasçı yapılmaz; ona tereke içindeki bir mal, intifa hakkı, irat, bir edim veya borçtan kurtulma gibi belirli bir kazandırma sağlanır.

Yedek mirasçı atamada, atanmış mirasçının mirasbırakandan önce ölmesi veya mirası reddetmesi halinde onun yerine geçecek kişi belirlenir.

Artmirasçı atamada önmirasçı, mirası belirlenen anda artmirasçıya devretmekle yükümlü olur; aynı yükümlülük artmirasçıya tekrar yüklenemez.

Mirasbırakan ayrıca tasarruf edilebilir kısmı özgüleyerek vakıf kurabilir.

Miras sözleşmesinde mirasını veya belirli malını sözleşme yaptığı kişiye ya da üçüncü kişiye bırakma yükümlülüğü üstlenebilir.

Mirastan feragat sözleşmesinde ise mirasçı, karşılıklı veya karşılıksız olarak mirasçılık sıfatından vazgeçer.

Vasiyetname şekilleri kanunda sınırlı düzenlenmiştir.

Resmi vasiyetname iki tanığın katılmasıyla resmi memur tarafından düzenlenir; resmi memur sulh hâkimi, noter veya kanunla yetkilendirilmiş görevli olabilir.

Mirasbırakan arzularını bildirir, metin yazılır veya yazdırılır, mirasbırakan okur ve imzalar, memur tarih koyarak imzalar; ardından mirasbırakan bunun son arzularını içerdiğini tanıklara beyan eder.

Mirasbırakan okuyamaz veya imzalayamazsa memur metni iki tanık önünde okur ve tanıklar özel beyanları yazarak imzalar.

El yazılı vasiyetname başından sonuna kadar mirasbırakanın el yazısıyla yazılmalı, yıl, ay ve gün gösterilmeli ve imzalanmalıdır.

Sözlü vasiyet ise yakın ölüm tehlikesi, ulaşımın kesilmesi, hastalık veya savaş gibi olağanüstü hallerde resmi veya el yazılı vasiyet yapılamıyorsa başvurulan istisnai yoldur; iki tanığa son arzular anlatılır ve tanıklar bunu gecikmeksizin yetkili makama taşır.

Sonradan diğer şekillerde vasiyet yapma olanağı doğar ve bir ay geçerse sözlü vasiyet hükümden düşer.

Miras sözleşmesi resmi vasiyetname şeklinde yapılır; taraflar arzularını resmi memura aynı zamanda bildirir ve sözleşmeyi memur ile iki tanık önünde imzalar.

Miras sözleşmesi tarafların yazılı anlaşmasıyla kaldırılabilir; ayrıca sözleşmeyle lehine kazandırma yapılan kişinin mirasçılıktan çıkarma sebebi oluşturan davranışı varsa mirasbırakan tek taraflı olarak ortadan kaldırabilir.

Vasiyetten dönme ise yeni vasiyetnameyle, yok etmeyle veya önceki tasarrufla bağdaşmayan sonraki tasarrufla gerçekleşebilir.

Ölüme bağlı tasarrufun iptali, tasarruf ehliyeti yokluğu, irade sakatlığı, hukuka veya ahlaka aykırı içerik ya da şekle aykırılık sebeplerine dayanır.

İptal davasını menfaati bulunan mirasçı veya vasiyet alacaklısı açar; dava tüm tasarrufa veya bir kısmına yönelik olabilir ve kanundaki öğrenme ve üst süreler içinde kullanılmalıdır.

Ölüme bağlı tasarruflarda vasiyeti yerine getirme görevlisi de sistemin tamamlayıcı parçasıdır.