Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Dürüstlük Kuralı ve İyiniyet Konu Anlatımı

Türk Medeni Kanunu’nun başlangıç hükümleri, medeni hukukun yalnızca tek tek maddelerden ibaret olmadığını gösterir.

Kanun, sözüyle ve özüyle değindiği bütün konularda uygulanır; uygulanabilir bir hüküm bulunmadığında hâkim önce örf ve âdet hukukuna, o da yoksa kanun koyucu olsaydı koyacağı kurala göre karar verir.

Hâkim karar verirken bilimsel görüşlerden ve yargı kararlarından yararlanır.

Bu çerçevenin hemen ardından dürüst davranma, iyiniyet, takdir yetkisi, genel nitelikli hükümlerin uygulanması ve ispat kuralları gelir.

Bu sıralama tesadüfi değildir: özel hukukta hak, borç, yetki, sorumluluk ve ispat meseleleri değerlendirilirken davranışın hukuki görünümü kadar, bu davranışın dürüstlük ve özen ölçüsüyle bağdaşıp bağdaşmadığı da dikkate alınır.

Dürüstlük kuralı, TMK m. 2’de genel bir yükümlülük olarak düzenlenir.

Herkes, haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymak zorundadır.

Bu hüküm, hakkın doğumunu değil, hakkın kullanılma biçimini ve borcun ifa edilme tarzını denetler.

Bir kimsenin gerçekten bir hakkı bulunabilir; fakat bu hak, karşı tarafı dürüstlük kuralıyla bağdaşmayacak şekilde zorlamak, kanunun koruma amacını aşmak veya ilişkiyi hakkın amacına aykırı biçimde işletmek için kullanılıyorsa hukuk düzeni buna kayıtsız kalmaz.

Maddenin ikinci cümlesi bu sınırı açıklaştırır: bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz.

Böylece dürüstlük kuralı, hakların sınırsız ve şekli biçimde kullanılmasını engelleyen genel bir fren işlevi görür.

Bu kuralın özelliği, yalnızca belirli bir hukuki işlem türüne bağlı olmamasıdır.

TMK m. 5, Türk Medeni Kanunu ve Borçlar Kanunu’nun genel nitelikli hükümlerinin uygun düştüğü ölçüde tüm özel hukuk ilişkilerine uygulanacağını söyler.

Dürüstlük kuralı da medeni hukukun başlangıç hükümleri arasında yer aldığı için kişiler hukuku, aile hukuku, miras hukuku ve eşya hukukundaki birçok ilişkiyi etkileyen genel bir ölçüdür.

Nişanın bozulmasına ilişkin hüküm bunun somut bir örneğini verir: haklı sebep olmaksızın nişanı bozan veya nişanın kendisine yükletilebilen bir sebeple bozulmasına yol açan kusurlu taraf, diğer tarafın evlenme amacıyla yaptığı harcamalar ve katlandığı maddi fedakarlıklar için dürüstlük kuralları çerçevesinde uygun tazminatla sorumlu tutulabilir.

Burada tazminatın değerlendirilmesinde yalnızca masraf yapılmış olması değil, ilişkinin sona erme sebebi ve dürüstlük ölçüsü birlikte rol oynar.

İyiniyet, TMK m. 3’te dürüstlük kuralından ayrı bir kurum olarak düzenlenir.

Kanunun iyiniyete hukuki bir sonuç bağladığı durumlarda, asıl olan iyiniyetin varlığıdır.

Bu cümle iki şeyi aynı anda anlatır.

Birincisi, iyiniyet her olayda kendiliğinden hukuki sonuç doğurmaz; kanunun iyiniyeti koruduğu veya ona sonuç bağladığı bir alan bulunmalıdır.

İkincisi, böyle bir alan varsa başlangıç noktası iyiniyetin varlığıdır.

Fakat bu varsayım mutlak değildir.

Durumun gereklerine göre kendisinden beklenen özeni göstermeyen kişi iyiniyet iddiasında bulunamaz.

Bu nedenle iyiniyet, yalnızca kişinin iç dünyasında “bilmiyordum” demesiyle kurulmaz; somut olayın gereklerine göre göstermesi gereken dikkat ve araştırmayı göstermiş olması da gerekir.

Dürüstlük kuralı ile iyiniyet arasındaki ayrım uygulamada belirleyicidir.

Dürüstlük, hak sahibinin hakkını nasıl kullandığına ve borçlunun borcunu nasıl yerine getirdiğine bakan objektif davranış standardıdır.

İyiniyet ise kanunun belirli bir hukuki sonucu, kişinin bilmemesine veya bilebilecek durumda olmamasına bağladığı durumlarda gündeme gelir.

Örneğin evlenmenin mutlak butlanı alanında kanun, evliyken yeniden evlenen kişinin önceki evliliği mutlak butlan kararı verilmeden önce sona ermişse ve ikinci evlenmede diğer eş iyiniyetli ise bu evlenmenin butlanına karar verilemeyeceğini kabul eder.

Butlanına karar verilen evlilikte çocuklar, ana ve baba iyiniyetli olmasalar bile evlilik içinde doğmuş sayılır; buna karşılık eşler yönünden evlenirken iyiniyetli bulunan eş, bu evlenme ile kazanmış olduğu kişisel durumunu korur.

Açılmış butlan davasının mirasçılar tarafından sürdürülmesi halinde ise evlenme sırasında iyiniyetli olmadığı anlaşılan sağ kalan eşin yasal mirasçı olamayacağı ve ölüme bağlı tasarruflarla sağlanan hakları kaybedeceği düzenlenmiştir.

Bu hükümler, iyiniyetin bazen koruyucu, bazen de korumayı kaldıran bir ayırt edici ölçü olarak çalıştığını gösterir.

İyiniyetin üçüncü kişiler bakımından koruyucu sonuç doğurduğu başka alanlar da vardır.

Evlilik birliğinin temsilinde, temsil yetkisinin kaldırılması veya sınırlanmasının iyiniyetli üçüncü kişilere karşı sonuç doğurması, durumun hâkimin kararıyla ilan edilmesine bağlanmıştır.

Taşınırlarda emin sıfatıyla zilyetten bir şeyi iyiniyetle mülkiyet veya sınırlı ayni hak edinmek üzere devralan kişinin edinimi korunabilir.

Tapu sicilinde de kütükteki tescile iyiniyetle dayanarak mülkiyet veya başka bir ayni hak kazanan üçüncü kişinin kazanımı korunur.

Bu örneklerde iyiniyet, işlem güvenliğiyle ilişkilidir; fakat koruma, beklenen özen gösterilmemişse devreye girmez.

Hâkimin rolü bu iki kurumun uygulanmasında önemlidir.

TMK m. 4, kanunun takdir yetkisi tanıdığı veya durumun gereklerini ya da haklı sebepleri göz önünde tutmayı emrettiği konularda hâkimin hukuka ve hakkaniyete göre karar vereceğini belirtir.

Dürüstlük kuralı ve iyiniyet çoğu zaman somut olayın şartlarıyla anlam kazanır; bu nedenle hâkim, hakkın kötüye kullanılıp kullanılmadığını, kişinin beklenen özeni gösterip göstermediğini veya hakkaniyet gereği hangi sonucun uygun olduğunu olayın özelliklerine göre değerlendirir.

Ancak bu değerlendirme sınırsız bir serbestlik değildir.

Kanun, dürüstlük kuralını hakların kullanılması ve borçların yerine getirilmesi alanına; iyiniyeti ise kanunun hukuki sonuç bağladığı hallere yerleştirerek hâkimin inceleme yönünü belirler.

İspat bakımından da başlangıç hükümleri birlikte okunmalıdır.

TMK m. 6’ya göre kanunda aksine hüküm bulunmadıkça taraflardan her biri hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür.

İyiniyet için kanun, hukuki sonuç bağlanan durumlarda iyiniyetin varlığını asıl kabul ederek özel bir başlangıç noktası koyar; fakat beklenen özenin gösterilmediği ortaya konulursa iyiniyet iddiası dinlenmez.