Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Nişanlanma Konu Anlatımı

Nişanlanma, evlenme vaadi etrafında kurulan fakat evlilikle aynı sonuçları doğurmayan özel bir aile hukuku ilişkisidir.

Kanun nişanlanmayı kısa ve yoğun bir hüküm dizisiyle düzenler: ilişki evlenme vaadiyle doğar, fakat bu vaadin yaptırımı evlenmeye zorlama değildir.

Bu nokta, nişanlılığı sıradan bir borç sözleşmesinden ayırır.

Taraflar birbirlerine evlenme yönünde ciddi bir irade açıklamış olsalar da kişilik özgürlüğü ve evlenme iradesinin serbestliği korunur.

Bu yüzden nişanlılık, evlenmeye hazırlık ve güven ilişkisi yaratır; fakat mahkeme önünde evlenme edimini yerine getirtmeye elverişli bir talep hakkı yaratmaz.

Küçük ve kısıtlı bakımından kanun ayrıca koruyucu bir eşik koyar.

Yasal temsilcilerin rızası olmadıkça nişanlanma onları bağlamaz.

Buradaki bağlamama, nişanlanmanın kurulmasında temsilci iradesinin önemini gösterir; ayırt etme gücü, yaş ve kısıtlılık gibi kişisel durumlar aile hukuku ilişkilerinde yalnızca şekli bir ayrıntı değil, ilişkinin sonuç doğurup doğurmayacağını belirleyen unsurlardır.

Böylece nişanlanma, tarafların evlenme vaadiyle başlasa da ehliyet ve temsil koruması dışlanmaz.

Nişanlılığın en belirgin hükmü dava hakkının yokluğudur.

Nişanlanma, taraflardan birini evlenmeye zorlamak için dava hakkı vermez.

Hatta evlenmeden kaçınma hali için cayma tazminatı veya ceza şartı öngörülmüşse bu da dava edilemez.

Kanun, evlenme kararının ekonomik baskı veya cezai şart tehdidi altında alınmasını istemez.

Buna karşılık böyle bir cezai şart veya cayma tazminatı kapsamında yapılmış ödemeler geri istenemez.

Bu sonuç, bir yandan evlenmeye zorlama yaptırımını reddederken, diğer yandan yapılmış ödemenin geri alınmasını da engelleyerek nişanlılık ilişkisinin kendine özgü dengesini kurar.

Nişanın bozulması her durumda tazminat doğurmaz.

Maddi tazminat için nişanı bozan tarafın haklı sebep olmaksızın davranmış olması veya nişanın taraflardan birine yükletilebilen bir sebeple bozulması gerekir.

Bu durumda kusuru olan taraf, diğer tarafa dürüstlük kuralları çerçevesinde ve evlenme amacıyla yapılmış harcamalar ile katlanılmış maddi fedakarlıklar için uygun bir tazminat vermekle yükümlü olur.

Aynı kural nişan giderleri için de uygulanır.

Burada karşılanan zarar, evlenmenin gerçekleşeceğine duyulan güvenle yapılan makul harcamalardır; nişanın bozulmasının doğurduğu her üzüntü veya her ekonomik beklenti otomatik olarak maddi tazminat konusu yapılmaz.

Maddi tazminat isteme hakkı yalnız nişanlı tarafla sınırlı değildir.

Bu talep yalnız nişanlıyla sınırlı değildir; onun ana babası veya fiilen aynı konumda davranan kişiler de evlenme beklentisiyle yaptıkları makul giderleri, aynı kusur ve uygunluk ölçüsü içinde isteyebilir.

Bu hüküm, nişanlılık ilişkisinin pratikte aile çevresini de ekonomik olarak etkileyebileceğini kabul eder.

Ancak onların talebi de aynı çerçeveye bağlıdır: evlenme amacıyla yapılan harcama, dürüstlük ölçüsü ve kusurlu tarafa yüklenebilen bozma sebebi aranır.

Manevi tazminat ise farklı bir zemine dayanır.

Nişanın bozulması yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan uygun miktarda para ödenmesini isteyebilir.

Sadece nişanın bitmesi, manevi tazminat için tek başına yeterli değildir; bozma süreci veya sebebi kişilik hakkını zedelemelidir.

Böylece kanun, nişanlılığın sona ermesinden doğan duygusal sarsıntıyı sınırsız bir tazminat alanı yapmaz, kişilik hakkı saldırısını ayrıca arar.

Hediyelerin geri verilmesi nişanlılığın sona ermesindeki diğer önemli sonuçtur.

Nişanlılık evlenme dışında bir sebeple sona ererse, nişanlıların birbirlerine veya ana babanın ya da onlar gibi davrananların diğer nişanlıya verdiği alışılmışın dışındaki hediyeler geri istenebilir.

Burada geri verme, hediyenin olağan sosyal nezaket sınırını aşmasına ve evlenme beklentisiyle verilmiş olmasına dayanır.

Hediye aynen veya mislen geri verilemiyorsa sebepsiz zenginleşme hükümleri uygulanır.

Nişanlılığın sona ermesinden doğan dava hakları ise sona ermenin üzerinden bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar; böylece nişan ilişkisi bittikten sonra doğabilecek talepler uzun süre belirsiz bırakılmaz.

Zamanaşımı kuralı, nişanlılık ilişkisini geçmişe dönük sınırsız bir hesaplaşma alanı olmaktan çıkarır.

Bir yıllık süre hem maddi tazminat hem manevi tazminat hem de hediyelerin geri verilmesi gibi nişanlılığın sona ermesinden doğan talepler için ortak bir kapanış işlevi görür.

Nişanlılığın kurulması evlenme vaadine dayandığı halde, sona ermesinin sonuçları kusur, haklı sebep, kişilik hakkı, alışılmışın dışındaki hediye ve sebepsiz zenginleşme gibi farklı ölçütlere ayrılır.

Bu ayrım, kurumun hassas dengesini açıklar: hukuk evlenme iradesini zorlamaz, fakat evlenme beklentisiyle karşı tarafta veya aile çevresinde doğan makul güven zararını da tamamen sahipsiz bırakmaz.

Bu yüzden nişanlanmada temel okuma, vaat ile zorlama arasındaki sınırı, güven ile sınırsız tazminat arasındaki ölçüyü birlikte görmektir.

Nişanlanma böylece evlilik hukukuna açılan kapı olsa da evliliğin kendisi değildir.