Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Zilyetlik Konu Anlatımı

Zilyetlik, eşya hukukunda hakkın görünür yüzünü oluşturan fiili hakimiyet ilişkisidir.

Bir şey üzerinde fiilen hakimiyet kuran kimse zilyettir; bu tanım, kişinin mutlaka malik olmasını gerektirmez.

Kanun, taşınmaz üzerindeki irtifak hakları ve taşınmaz yükleri bakımından da hakkın fiilen kullanılmasını zilyetlik sayarak kavramı yalnız elde tutulan taşınırlarla sınırlı bırakmaz.

Böylece zilyetlik, kimi zaman mülkiyetin dış dünyadaki belirtisi, kimi zaman da kira, intifa, rehin veya başka bir hukuki ilişkinin fiili kullanım alanı olarak ortaya çıkar.

Önemli olan, kişinin eşya üzerinde egemenlik kurabilmesi ve bu egemenliğin hukuk düzenince korunmaya değer görülmesidir.

Zilyetliğin türleri, fiili hakimiyetin hangi sıfatla ve nasıl sürdürüldüğünü açıklar.

Malik sıfatıyla zilyet olan kişi asli zilyettir.

Buna karşılık malik, bir sınırlı ayni hakkın veya kişisel hakkın kurulması ya da kullanılması için şeyi başkasına teslim ederse, teslim alan kişi de zilyet olur fakat fer'i zilyet konumundadır.

Bir ev sahibinin konutu kiracıya bırakması bu ayrımı anlatır: malik malik sıfatıyla asli zilyetliğini, kiracı ise kira ilişkisine dayanan fer'i zilyetliğini sürdürür.

Dolaysız zilyet, şey üzerindeki fiili hakimiyeti doğrudan kullanan kişidir; dolaylı zilyet ise bu hakimiyeti bir başkası aracılığıyla devam ettirir.

Fiili hakimiyetin geçici sebeplerle kullanılamaması veya kullanma olanağının geçici olarak ortadan kalkması zilyetliği bitirmez; burada süreklilik, her an fiziksel temas değil, hakimiyet ilişkisinin hukuken devam etmesidir.

Zilyetlik devri, taşınır mülkiyeti ve sınırlı hakların dolaşımı bakımından özel önem taşır.

Hazırlar arasında zilyetlik, şeyin veya şey üzerinde hakimiyeti sağlayan araçların edinene teslimiyle ya da edinenin önceki zilyedin rızasıyla hakimiyeti kullanacak duruma gelmesiyle geçer.

Hazır olmayanlar arasında temsilciye teslim, temsil edilene yapılmış gibi sonuç doğurur.

Teslimsiz devirde ise üçüncü kişi veya devreden, özel bir hukuki ilişkiye dayanarak zilyet olmaya devam eder; fakat üçüncü kişi bakımından bu devir ancak durumun kendisine bildirilmesinden sonra hüküm ifade eder.

Taşıyıcıya veya umumi mağazaya bırakılan eşyayı temsil eden kıymetli evrakın teslimi de emtianın teslimi gibi sonuç doğurur; ancak senedi iyiniyetle alan ile eşyayı iyiniyetle alan çatışırsa eşyanın fiilen teslim edildiği kişi üstün tutulur.

Zilyetliğin ilk büyük sonucu, bağımsız koruma sağlamasıdır.

Zilyet, gasp veya saldırıyı kuvvet kullanarak defedebilir; fakat kullanılan kuvvet durumun haklı gösterdiği ölçüyü aşmamalıdır.

Rızası dışında elinden alınan taşınmazda el koyanı kovma, taşınırda ise eylem sırasında veya kaçarken yakalananın elinden şeyi geri alma imkanı bu savunma hakkının pratik görünümüdür.

Gasp davasında, başkasının zilyet bulunduğu şeyi alan kişi, şey üzerinde daha üstün bir hakka sahip olduğunu ileri sürse bile kural olarak geri vermekle yükümlüdür.

Yalnız davalı, şeyi davacıdan geri almasını gerektirecek üstün hakkını derhal ispat ederse iadeden kaçınabilir.

Saldırı davasında da zilyet, saldırının sona erdirilmesini, sebebinin önlenmesini ve zararın giderilmesini isteyebilir.

Bu davalar kısa süreli korumalardır; zilyet fiili ve faili öğrendikten sonra iki ay, her halde fiilden itibaren bir yıl içinde hareket etmelidir.

İkinci sonuç, zilyetliğin hak karineleri doğurmasıdır.

Taşınırın zilyedi onun maliki sayılır; önceki zilyetler de zilyetlikleri döneminde aynı karineden yararlanır.

Bir taşınıra malik olma iradesi olmadan zilyet olan kişi, eşyayı kendisinden iyiniyetle aldığı kişinin mülkiyet karinesine dayanabilir.

Sınırlı ayni hak veya kişisel hak iddiasıyla zilyet bulunan kişinin iddia ettiği hakkın varlığı da karine olarak kabul edilir; ancak zilyet bu karineyi şeyi kendisine vermiş olan kişiye karşı ileri süremez.

Bu yapı, taşınır dolaşımında güveni korur.

Emin sıfatıyla zilyetten iyiniyetle mülkiyet veya sınırlı ayni hak edinen kimsenin kazanımı, devredenin tasarruf yetkisi olmasa bile korunabilir.

Buna karşılık çalınan, kaybolan veya irade dışında elden çıkan taşınırda önceki zilyet beş yıl içinde taşınır davası açabilir; para ve hamile yazılı senetlerde iyiniyetli edinene karşı bu dava açılamaz.

İyiniyetli olmayan zilyede karşı ise önceki zilyedin dava hakkı süreyle sınırlı değildir.

Taşınmazlarda zilyetliğin karine etkisi daha dar işler.

Tapuya kayıtlı taşınmazlarda hak karinesinden ve zilyetlikten doğan dava hakkından yalnız adına tescil bulunan kişi yararlanır.

Bununla birlikte taşınmaz üzerinde fiili hakimiyeti olan kişi, gasp veya saldırı sebebiyle koruma davalarını açabilir.

Bu ayrım, taşınmazlarda tapu sicilinin merkezi rolünü, zilyetliğin ise fiili barışı koruma işlevini gösterir.

Zilyedin sorumluluğu iyiniyetine göre değişir.

İyiniyetli zilyet, karineyle mevcut hakkına uygun şekilde şeyi kullanır veya ondan yararlanırsa, geri vermekle yükümlü olduğu kişiye bu kullanımdan dolayı tazminat ödemez; şeyin kaybı, yok olması veya hasara uğramasından da sorumlu olmaz.

Ayrıca zorunlu ve yararlı giderlerin tazminini isteyebilir ve bu tazminat ödeninceye kadar şeyi geri vermekten kaçınabilir.