Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Kanunun Uygulanması ve Yorumu Konu Anlatımı

Kanunun uygulanması ve yorumu, Türk Medenî Kanununun başlangıç hükümlerinde açık bir sistem olarak kurulmuştur.

Bu sistemin ilk cümlesi, kanunun sözüyle ve özüyle değindiği bütün konularda uygulanacağını belirtir.

Böylece kanun yalnız yazılı kelimelerin dar anlamına indirgenmez.

Söz, hükmün metnini; öz ise hükmün amacı, dayandığı düşünce ve kanun içindeki yeriyle birlikte anlamını ifade eder.

Bir medeni hukuk kuralı uygulanırken metindeki ifadeler başlangıç noktasıdır, fakat yorum bu ifadelerin hukuk düzeni içinde neyi gerçekleştirmek istediğini de dikkate alır.

Sözüyle ve özüyle uygulama ilkesi, lafzi yorum ile amaçsal değerlendirme arasında denge kurar.

Kanunun metni yok sayılarak serbest bir adalet arayışına girilemez; çünkü hukuk güvenliği, kişilerin kurala önceden bakarak davranışlarını ayarlayabilmesini gerektirir.

Fakat metnin yalnız kelime anlamına sıkışmak da kanunun korumak istediği menfaati boşa çıkarabilir.

Bu nedenle hâkim, hükmün değindiği konuyu belirlerken hem kelime seçimine hem de düzenlemenin özel hukuk sistemi içindeki işlevine bakar.

Dürüstlük kuralı, iyiniyet, ispat yükü ve takdir yetkisi gibi başlangıç hükümleri bu yorum ortamının genel ölçüleridir.

Kanunda uygulanabilir bir hüküm bulunmadığında ikinci aşama örf ve âdet hukukudur.

Burada kanunun hiç değinmediği veya sözü ve özüyle kapsamadığı bir konuda çözüm aranır.

Örf ve âdet hukuku, rastgele alışkanlık değil, hukuk düzeninin kaynak olarak kabul ettiği genel ve yerleşik davranış kuralıdır.

Medeni hukukta yazılı kanun birincil kaynak olmakla birlikte, kanunun suskun kaldığı alanlarda örf ve âdet hukuku tamamlayıcı rol üstlenir.

Hâkim doğrudan kendi kuralını kurmadan önce bu kaynağa yönelir; çünkü boşluk doldurma sırası kanun tarafından belirlenmiştir.

Örf ve âdet hukuku da yoksa hâkim, kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir.

Bu ifade, hâkime somut uyuşmazlığı çözümsüz bırakmama görevi verir.

Hâkim kanun boşluğu karşısında davayı reddetmek yerine, genel ve soyut bir kural koyacakmış gibi düşünür.

Buradaki yöntem, yalnız taraflar arasında o ana özgü bir uzlaşma üretmek değildir; aynı tür olaylarda uygulanabilir, hukuk düzeniyle uyumlu ve gerekçelendirilebilir bir kural kurmaktır.

Bu nedenle boşluk doldurma, kişisel tercih değil, kanun koyucu gibi düşünme yükümlülüğüdür.

Hâkimin bu süreçte yararlanacağı kaynaklar da başlangıç hükmünde gösterilmiştir.

Hâkim karar verirken bilimsel görüşlerden ve yargı kararlarından yararlanır.

Bilimsel görüşler, kurumların kavramsal yapısını, kuralların sistem içindeki yerini ve farklı çözüm ihtimallerini açıklar.

Yargı kararları ise benzer olayların nasıl çözüldüğünü ve uygulamada hangi çizginin oluştuğunu gösterir.

Bunlar kanunun yerine geçen asli kaynaklar olarak değil, doğru yorum ve tutarlı boşluk doldurma için yardımcı kaynaklar olarak kullanılır.

Böylece hâkimin kararı hem gerekçeli hem de öngörülebilir olur.

Kanunun uygulanması ve yorumu, hâkimin takdir yetkisiyle bağlantılı ama ondan farklıdır.

Takdir yetkisinde kanun uygulanabilir bir düzenleme getirir ve hâkime durumun gereklerini veya haklı sebepleri değerlendirme alanı bırakır.

Boşluk doldurmada ise uygulanabilir kanun hükmü ve örf bulunmadığı için hâkim kanun koyucu gibi kural oluşturur.

Yorum ise her iki durumda da vardır; çünkü kanunun sözü ve özü belirlenmeden ne doğrudan uygulama ne takdir ne de boşluk tespiti sağlıklı yapılabilir.

Bu ayrım, hâkimin hangi aşamada hangi rolü üstlendiğini açıklar.

Genel nitelikli hükümler de yorum düzeninin kapsamını genişletir.

Türk Medenî Kanunu ve Borçlar Kanununun genel nitelikli hükümleri, uygun düştüğü ölçüde tüm özel hukuk ilişkilerine uygulanır.

Bu hüküm, medeni hukukun başlangıç ilkelerinin yalnız kendi dar maddeleriyle sınırlı olmadığını gösterir.

Dürüst davranma, hakkın kötüye kullanılmaması, iyiniyetin korunması, ispat yükünün dağıtılması ve resmî belgelerin ispat gücü gibi kurallar, farklı özel hukuk ilişkilerinde uygun düştüğü ölçüde dikkate alınabilir.

Bu da kanunun yorumunda parçalı değil, sistematik bir bakış gerektirir.

Bu düzen, yorumda acele boşluk sonucuna varılmasını da önler.

Önce kanunun gerçekten konuya değinip değinmediği, değiniyorsa bunu hangi söz ve öz içinde yaptığı araştırılır.

Bir hükmün doğrudan kelimeleri uyuşmazlığı bütünüyle karşılamasa bile, hükmün amacı ve sistem içindeki yeri çözüm sağlayabilir.

Ancak kanun sözüyle ve özüyle uygulanabilir bir cevap vermiyorsa boşluk gündeme gelir.

Bu aşamalı yaklaşım, hâkimin hem kanuna bağlı kalmasını hem de kanunun gerçekten suskun olduğu yerde uyuşmazlığı çözümsüz bırakmamasını sağlar.

Bilimsel görüşler ve yargı kararları da özellikle bu sınırın çizilmesinde tutarlılık sağlar.

Kanunun genel nitelikli hükümlerinin uygun düştüğü ölçüde tüm özel hukuk ilişkilerine uygulanması da bu yöntemi destekler.

Yorum yapılırken yalnız tek bir maddenin dar kapsamı değil, medeni hukukun genel kurallarıyla borçlar hukukunun genel hükümlerinin ilişkiye uyup uymadığı da değerlendirilir.

Böylece kanun sistemi kendi içinde tamamlanır.