Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Velayet Konu Anlatımı

Velayet, çocuğun korunması ve yetiştirilmesi için ana ve babaya tanınan yetkilerle onlara yüklenen ödevlerin birlikte oluşturduğu aile hukuku kurumudur.

Türk Medeni Kanunu velayeti yalnız anne babanın çocuk üzerinde sahip olduğu bir hak gibi değil, çocuğun menfaatine göre kullanılacak bir görev alanı olarak kurar.

Ergin olmayan çocuk ana ve babasının velayeti altındadır; yasal sebep olmadıkça velayet ana ve babadan alınamaz.

Hâkim vasi atanmasına gerek görmedikçe, kısıtlanan ergin çocuklar da ana ve babanın velayeti altında kalır.

Bu başlangıç kuralı, velayetin doğal muhatabının ana ve baba olduğunu, fakat çocuğun korunması gerektiğinde hâkimin müdahale edebileceğini gösterir.

Ana ve babanın medeni durumuna göre velayetin kullanılması değişir.

Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır.

Ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim velayeti eşlerden birine verebilir.

Ana veya babadan birinin ölümü hâlinde velayet sağ kalana, boşanmada ise çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir.

Ana ve baba evli değilse velayet kural olarak anaya aittir.

Ancak ana küçük, kısıtlı veya ölmüşse ya da velayet kendisinden alınmışsa hâkim çocuğun menfaatine göre vasi atar veya velayeti babaya verir.

Üvey çocuklar bakımından da kanun özen ve ilgi yükümlülüğü öngörür; kendi çocuğu üzerinde velayeti kullanan eşe diğer eş uygun biçimde yardımcı olur ve zorunlu ölçüde çocuğun ihtiyaçları için onu temsil eder.

Velayetin kapsamı öncelikle çocuğun bakım ve eğitimiyle ilgilidir.

Ana ve baba, bakım ve eğitim alanındaki kararlarını çocuğun üstün yararını merkeze alarak belirler ve hayata geçirir.

Çocuk ana ve babasının sözünü dinlemekle yükümlüdür; fakat ana ve baba çocuğa olgunluğu ölçüsünde hayatını düzenleme olanağı tanır ve önemli konularda olabildiğince onun düşüncesini dikkate alır.

Çocuk ana ve babasının rızası dışında evi terk edemez ve yasal sebep olmadıkça onlardan alınamaz.

Çocuğun adını ana ve baba koyar.

Bu hükümler, velayetin baskı yetkisi değil, çocuğun gelişen kişiliğini gözeten yönlendirme ve koruma yetkisi olduğunu ortaya koyar.

Eğitim ve dini eğitim velayetin özel görünümleridir.

Ana ve baba çocuğu olanaklarına göre eğitir, onun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaki ve toplumsal gelişimini sağlar ve korur.

Özellikle bedensel ve zihinsel engelli çocuklara yetenek ve eğilimlerine uygun düşecek ölçüde genel ve mesleki eğitim sağlanır.

Çocuğun dini eğitimini belirleme hakkı ana ve babaya aittir; ana ve babanın bu konudaki haklarını sınırlayan sözleşmeler geçersizdir.

Ergin kişi ise dinini seçmekte özgürdür.

Böylece kanun, çocukluk döneminde eğitimi velayetin kapsamına alırken, erginlikte kişisel özgürlüğü esas alır.

Velayet, çocuğun üçüncü kişiler karşısında temsilini de içerir.

Ana ve baba, velayetleri çerçevesinde çocuklarının yasal temsilcisidir.

Üçüncü kişi iyiniyetliyse, eşlerden birinin çocuk adına yaptığı işlemde diğer eşin onayının bulunduğu kabulünden yararlanabilir.

Vesayet makamlarının iznine bağlı hususlar dışında, kısıtlıların temsiline ilişkin hükümler velayetteki temsilde de uygulanır.

Velayet altındaki çocuğun işlem ehliyeti vesayet altındaki kişiye benzer biçimde değerlendirilir; çocuk, borçlarından dolayı kendi malvarlığıyla sorumludur ve ana babanın çocuk malları üzerindeki hakları bu sonucu ortadan kaldırmaz.

Ayırt etme gücüne sahip velayet altındaki çocuk, ana ve babanın rızasıyla aile adına hukuki işlemler yapabilir; bu işlemlerden ana ve baba borç altına girer.

Buna karşılık çocuk ile ana veya baba arasında ya da ana babanın menfaatine olarak çocuk ile üçüncü kişi arasında yapılacak ve çocuğu borç altına sokacak işlem, kayyımın katılması ve hâkimin onayına bağlıdır.

Çocuğun korunması, velayetin sınırını ve hâkim müdahalesini gösterir.

Çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düşerse, ana ve baba duruma çare bulamaz veya güçleri yetmezse hâkim uygun koruma önlemleri alır.

Çocuğun bedensel ve zihinsel gelişimi tehlikedeyse veya çocuk manen terk edilmişse hâkim çocuğu ana ve babadan alarak bir aile yanına veya kuruma yerleştirebilir.

Aile içinde kalması ailenin huzurunu katlanılamayacak derecede bozuyorsa ve başka çare kalmamışsa, ana baba veya çocuğun istemi üzerine aynı önlem alınabilir.

Ana baba ve çocuğun ödeme gücü yoksa bu önlemlerin gerektirdiği giderler devletçe karşılanır; nafaka hükümleri saklıdır.

Bu aşamada amaç, velayeti hemen ortadan kaldırmak değil, çocuğun korunmasını sağlayacak uygun önlemi kurmaktır.

Velayetin kaldırılması daha ağır bir müdahaledir.

Çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemler sonuç vermezse veya bu önlemlerin yetersiz olacağı önceden anlaşılırsa hâkim velayetin kaldırılmasına karar verir.

Kanun özellikle ana ve babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka yerde bulunması veya benzeri sebeplerle velayet görevini gereği gibi yerine getirememesini ve çocuğa yeterli ilgi göstermemesi ya da yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklamasını sebep olarak düzenler.

Velayet ana ve babanın her ikisinden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır.

Kararda aksi belirtilmedikçe kaldırma mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsar.

Ana veya babanın yeniden evlenmesi tek başına velayetin kaldırılmasını gerektirmez; fakat çocuğun menfaati gerektirirse velayet sahibi değiştirilebilir veya velayet kaldırılıp vasi atanabilir.

Velayet kaldırılsa bile ana ve babanın bakım ve eğitim giderlerini karşılama yükümlülükleri devam eder.

Durum değişirse çocuğun korunmasına ilişkin önlemler yeni koşullara uydurulur.

Velayetin kaldırılmasını gerektiren sebep ortadan kalkarsa hâkim resen veya ana ya da babanın istemi üzerine velayeti geri verir.

Bu kural, velayetten yoksun bırakmanın cezalandırıcı değil, çocuğun korunmasına bağlı geçici veya değişebilir bir hukuki sonuç olduğunu gösterir.

Velayet çocuk malları üzerinde de hak ve yükümlülük doğurur.

Ana ve baba velayetleri sürdüğü sürece çocuğun mallarını yönetme hakkına sahip ve bununla yükümlüdür; kural olarak hesap ve güvence vermezler.

Evlilik sona erince velayet kendisinde kalan eş, hâkime çocuğun malvarlığı defterini vermeli ve önemli değişiklikleri bildirmelidir.