Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Vesayet Konu Anlatımı

Vesayet, medeni hukukta kişinin kendi menfaatlerini yeterince koruyamadığı veya velayet korumasının bulunmadığı durumlarda devreye giren kurumsal bir koruma sistemidir.

Türk Medeni Kanunu bu sistemi yalnızca bir temsil ilişkisi gibi kurmaz; vesayet organlarını, vesayet dairelerini, vasi ve kayyımın görevlerini, izin ve denetim mekanizmalarını birlikte düzenler.

Bu nedenle vesayetin temel fikri, korunmaya muhtaç kişinin kişiliğini ve malvarlığını hukuki güvence altına almak, fakat bunu yargısal denetim altında yürütmektir.

Vesayet organları vesayet daireleri ile vasi ve kayyımdan oluşur.

Kamu vesayetinde iki makam öne çıkar: vesayet makamı sulh hukuk mahkemesidir, denetim makamı ise asliye hukuk mahkemesidir.

Vasi, vesayet altındaki küçüğün veya kısıtlının kişiliği ve malvarlığıyla ilgili menfaatlerini korumak ve onu hukuki işlemlerde temsil etmekle yükümlüdür.

Kayyım ise daha dar bir işlev görür; belirli işleri yapmak veya belli bir malvarlığını yönetmek için atanır.

Kanunda aksi belirtilmedikçe vasiye ilişkin hükümler kayyım hakkında da uygulanır, fakat kayyımlık kural olarak kişinin fiil ehliyetini ortadan kaldırmaz.

Vesayeti gerektiren ilk hal, velayet altında bulunmayan küçüklüktür.

Ergin olmayan çocuk normalde ana ve babasının velayeti altındadır; fakat velayet yoksa her küçük vesayet altına alınır.

Erginler bakımından kısıtlama sebepleri daha çeşitlidir.

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen, korunması ve bakımı için sürekli yardıma ihtiyaç duyan ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan kişi kısıtlanır.

Savurganlık, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı veya malvarlığını kötü yönetme de kişinin kendisini veya ailesini darlık ya da yoksulluğa düşürme tehlikesi doğuruyorsa kısıtlama sebebi olabilir.

Hapis cezasının infazı amacıyla ceza infaz kurumunda bulunan ergin kişi bakımından kanun, kişinin isteği üzerine kısıtlama veya kayyım atanmasını; toplam beş yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezasında ise kişiliğin veya malvarlığının korunması gerekli görülürse isteği olmasa da kısıtlamayı kabul eder.

Yaşlılık, engellilik, deneyimsizlik veya ağır hastalık sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden ergin de kendi isteğiyle kısıtlanmasını isteyebilir.

Kısıtlama usulünde kişinin dinlenmesi ve sağlık sebebine dayanan hallerde resmi sağlık kurulu raporu önem taşır.

Savurganlık, bağımlılık, kötü yaşam tarzı, kötü yönetim veya kişinin isteği sebebiyle kısıtlama, ilgili dinlenmeden yapılamaz.

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığında karar resmi sağlık kurulu raporuna dayanır.

Kısıtlama kesinleşince yerleşim yerinde ve nüfusa kayıtlı yerde ilan edilir; iyiniyetli üçüncü kişiler ilan öncesi kısıtlamadan etkilenmez.

Vesayet işlerinde yetki küçüğün veya kısıtlının yerleşim yerindeki vesayet dairelerine aittir ve vesayet altındaki kişi vesayet makamının izni olmadan yerleşim yerini değiştiremez.

Vasi atanırken vesayet makamı görevi yapabilecek yetenekte bir ergini seçer.

Haklı sebepler engel değilse eşin veya yakın hısımın önceliği vardır; ayrıca vesayet altına alınacak kişinin ya da ana babasının gösterdiği kişi de dikkate alınabilir.

Bazı kişiler vasilikten kaçınabilir; altmış yaşını dolduranlar, sürekli hastalık veya bedensel engel sebebiyle görevi güçlükle yapabilecek olanlar, dörtten çok çocuğun velisi olanlar, üzerinde vasilik görevi bulunanlar ve bazı kamu görevleri bu kapsamda sayılmıştır.

Buna karşılık kısıtlılar, kamu hizmetinden yasaklılar, haysiyetsiz hayat sürenler, menfaat çatışması veya düşmanlığı bulunanlar ve ilgili vesayet daireleri hâkimleri vasi olamaz.

Vesayetin yürütülmesinde malvarlığının korunması merkezi bir yer tutar.

Vasi göreve başlayınca yönetilecek malvarlığı için defter tutulur; vesayet altındaki kişi ayırt etme gücüne sahipse olanak bulunduğunda hazır bulundurulur.

Değerli evrak ve önemli belgeler güvenli yere konulabilir, taşınırlar ve taşınmazlar ancak menfaat gerektirirse ve kanundaki usule uyularak satılabilir, gerekli olmayan paralar güvenli biçimde değerlendirilir.

Vasi, malvarlığını iyi bir yönetici gibi özenle yönetmek, hesap tutmak ve en az yılda bir vesayet makamının incelemesine sunmak zorundadır.

Kişisel koruma ve temsil de aynı derecede önemlidir.

Küçük vesayet altındaysa vasi onun bakım ve eğitimi için gereken önlemleri alır ve vesayet dairelerinin yetkileri saklı kalmak üzere ana babaya benzer yetkilere sahip olur.

Kısıtlı bakımından vasi koruma ve kişisel işlerde yardım yükümlülüğü altındadır.

Vasi, vesayet altındaki kişiyi hukuki işlemlerde temsil eder; ancak onun adına kefil olmak, vakıf kurmak ve önemli bağış yapmak yasaktır.

Ayırt etme gücüne sahip vesayet altındaki kişi, vasinin açık veya örtülü izni ya da sonradan onamasıyla borç altına girebilir veya haktan vazgeçebilir.

Onama verilmezse geri verme ve sorumluluk hükümleri devreye girer.

Vesayet dairelerinin izin sistemi, vasinin yetkilerini denetim altında tutar.

Taşınmazların alımı, satımı, rehnedilmesi, olağan yönetim dışındaki önemli işlemler, uzun süreli kira, dava açma veya sulh olma, mal rejimi sözleşmesi, mirasın paylaştırılması ve yerleşim yerinin değiştirilmesi gibi işlemler vesayet makamının iznine bağlıdır.

Bazı daha ağır işlemlerde, örneğin evlat edinme, vatandaşlığa girme veya çıkma, işletmenin devralınması ya da tasfiyesi, mirasın kabulü veya reddi ve miras sözleşmesi yapılmasında vesayet makamının izninden sonra denetim makamının izni de gerekir.

Gerekli izin alınmadan yapılan işlem, vesayet altındaki kişinin vasinin izni olmadan yaptığı işlem hükmündedir.

Sistem sorumluluk ve sona erme hükümleriyle tamamlanır.

Vesayet organları görevlerini iyi bir yönetimin gerektirdiği özenle yerine getirmekle yükümlüdür.

Vasi kusurlu davranışıyla zarar verirse sorumlu olur; Devlet de vesayet dairelerinde görevli kişilerin hukuka aykırı zararlarından ve vasi, kayyım veya yasal danışmana tazmin ettirilemeyen zararlardan sorumludur.