Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Mülkiyet Konu Anlatımı

Mülkiyet, eşya hukukunun en geniş aynî hakkıdır; fakat bu genişlik sınırsız bir güç anlamına gelmez.

Kanun, malikin bir şey üzerinde hukuk düzeninin sınırları içinde dilediği gibi kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkisine sahip olduğunu belirtir.

Kullanma yetkisi şeyden doğrudan faydalanmayı, yararlanma yetkisi ürün ve gelirlerden istifade etmeyi, tasarruf yetkisi ise şeyi devretme, sınırlı aynî hakla yükleme veya ekonomik kaderini belirleme gücünü ifade eder.

Bu üç yetkinin birlikte bulunması mülkiyeti diğer aynî haklardan ayırır.

İntifa ya da irtifak gibi sınırlı aynî haklarda bu yetkilerden yalnız belirli bir kesit hak sahibine tanınırken, mülkiyette esas olarak eşya üzerindeki tam hâkimiyet maliktedir.

Mülkiyet hakkının korunması iki temel dava ile somutlaşır.

Malik, malını haksız olarak elinde bulunduran kişiye karşı istihkak davası açabilir; burada amaç, malik olmayan zilyetten şeyin geri alınmasıdır.

Ayrıca malik, her türlü haksız elatmanın önlenmesini de dava edebilir.

Bu ikinci dava, şey tamamen başkasının elinde olmasa bile mülkiyet hakkına yönelen müdahaleleri durdurmaya yarar.

Örneğin bir taşınmazın kullanımını engelleyen haksız davranış ile bir taşınırın geri verilmemesi aynı koruma mantığının farklı görünümleridir.

Böylece mülkiyet yalnız soyut bir yetki olarak değil, ihlale karşı doğrudan ileri sürülebilen bir hak olarak işler.

Mülkiyetin kapsamı asıl şeyin fiziksel çekirdeğinden daha geniştir.

Bir şeye malik olan kimse onun bütünleyici parçalarına da malik olur.

Bütünleyici parça, yerel âdetlere göre asıl şeyin temel unsuru olan ve şey yok edilmeden, zarara uğratılmadan veya yapısı değiştirilmeden ondan ayrılamayan parçadır.

Bu nedenle bütünleyici parça üzerinde asıl şeyden bağımsız bir mülkiyet rejimi kurulması kural olarak düşünülemez.

Doğal ürünler de mülkiyetin kapsamındadır.

Ürünler, dönemsel olarak elde edilen doğal veya hukukî ürünleri ve şeyin özgülendiği amaca göre âdet gereği elde edilmesi uygun görülen verimleri kapsar.

Doğal ürünler asıl şeyden ayrılıncaya kadar bütünleyici parça sayılır; ayrıldığında ise ayrı eşya hâline gelir.

Eklenti, kapsam meselesinin daha dikkatli değerlendirilmesi gereken parçasıdır.

Bir şeye ilişkin tasarruflar, aksi belirtilmedikçe onun eklentisini de kapsar.

Eklenti, asıl şey malikinin anlaşılabilir arzusuna veya yerel âdetlere göre asıl şeyin işletilmesi, korunması ya da yarar sağlaması için sürekli özgülenen ve kullanılmasında asıl şeye bağlı kılınan taşınırdır.

Eklenti geçici olarak ayrılmakla bu niteliğini kaybetmez.

Buna karşılık yalnız geçici kullanım veya tüketim için özgülenen, asıl şeyin özel niteliğiyle ilişkisi bulunmadan sadece korunmak, satılmak ya da kiralanmak üzere onunla birleştirilen şeyler eklenti sayılmaz.

Bu ayrım, bir satışın, rehnin veya başka tasarrufun hangi yan değerleri kapsadığını belirlediği için önemlidir.

Birden çok kişinin aynı şey üzerinde malik olması, birlikte mülkiyet başlığında iki ayrı biçimde düzenlenir.

Paylı mülkiyette birden çok kişi, maddî olarak bölünmemiş bir şeyin tamamına belli paylarla maliktir.

Başka türlü belirlenmemişse paylar eşit sayılır.

Her paydaş kendi payı bakımından malik hak ve yükümlülüklerine sahiptir; payını devredebilir, rehnedebilir ve alacaklıları payı haczettirebilir.

Fakat paydaşın pay üzerinde serbest olması, eşyanın tamamı üzerinde tek başına sınırsız karar alabileceği anlamına gelmez.

Çünkü ortak şeyin kullanılması, korunması, yönetilmesi ve tamamı üzerinde tasarruf yapılması diğer paydaşların hak alanını da etkiler.

Paylı mülkiyette yönetim işleri ağırlıklarına göre ayrılır.

Olağan yönetim işlerini her paydaş yapabilir; küçük onarımların yaptırılması ve tarımsal işlerin yürütülmesi bu kapsamdadır.

Önemli yönetim işleri için pay ve paydaş çoğunluğu gerekir.

İşletme usulünün veya tarım türünün değiştirilmesi, kira ya da ürün kirası sözleşmelerinin yapılması veya feshedilmesi, toprağın ıslahı, olağan sınırı aşan bakım, onarım ve yapı işleri bu gruba girer.

Pay ve paydaş eşitliği nedeniyle karar çıkmıyorsa hâkim, bütün paydaşların menfaatini gözeterek hakkaniyete uygun karar verebilir ve gerekirse kayyım atayabilir.

Olağanüstü yönetim işleri ve tasarruflar daha sıkı rejime bağlıdır.

Paylı malın özgülendiği amacın değiştirilmesi, olağan kullanım gereğini aşan yapı işlerine girişilmesi veya malın tamamı üzerinde tasarrufta bulunulması kural olarak bütün paydaşların kabulüne bağlıdır.

Paydaşlardan her biri, diğerlerinin haklarıyla bağdaştığı ölçüde paylı maldan yararlanabilir ve onu kullanabilir.

Uyuşmazlıkta hâkim yararlanma ve kullanma şeklini belirleyebilir; bu belirleme zaman veya yer bakımından kullanımın paydaşlar arasında bölünmesi biçiminde olabilir.

Paylı mülkiyetten doğan yönetim giderleri, vergiler ve diğer yükümlülükler paylar oranında karşılanır; payından fazlasını ödeyen paydaş diğerlerine rücu edebilir.

Paydaşlık ilişkisinin ağır biçimde ihlal edilmesi hâlinde, davranışları ortaklığı diğerleri için çekilmez hâle getiren paydaş mahkeme kararıyla paydaşlıktan çıkarılabilir.

Paylı mülkiyetin sona ermesinde ise her paydaş, hukukî işlemden veya sürekli özgülemeden doğan bir devam yükümlülüğü bulunmadıkça paylaşma isteyebilir.

Bu hak, hukukî işlemle en çok on yıl sınırlandırılabilir; uygun olmayan zamanda kullanılamaz.

Paylaşma aynen bölüşme veya satış bedelinin bölüşülmesi yoluyla yapılır.

Elbirliği mülkiyeti, paylı mülkiyetten farklı olarak belirlenmiş paylara dayanmaz.

Kanun veya kanunda öngörülen sözleşmeler uyarınca oluşan topluluk nedeniyle mallara birlikte malik olanların mülkiyeti elbirliği mülkiyetidir.

Her ortağın hakkı, ortaklığa giren malların tamamına yayılır.