Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Dernek ve Vakıflar Konu Anlatımı

Türk Medeni Kanunu tüzel kişileri önce genel hükümlerle, ardından dernekler ve vakıflar bakımından özel hükümlerle düzenler.

Genel çerçeveye göre başlı başına bir varlığı olmak üzere örgütlenmiş kişi toplulukları ile belli bir amaca özgülenmiş bağımsız mal toplulukları, kendileri hakkındaki özel hükümlere göre tüzel kişilik kazanır.

Bu ayrım, dernek ile vakfın temel farkını baştan gösterir.

Dernek, ortak amaç çevresinde birleşen kişilerden doğar; vakıf ise belirli ve sürekli amaca ayrılmış malvarlığından doğar.

Her ikisi de tüzel kişi olabilir, fakat hukuki yapının ağırlık merkezi dernekte üyeler ve organlar, vakıfta ise vakfedilen mal ve vakıf senedidir.

Dernek, gerçek veya tüzel en az yedi kişinin kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere bilgi ve çalışmalarını sürekli biçimde birleştirmesiyle oluşur.

Bu tanımda üç unsur birlikte önem taşır.

Önce kurucu sayısı ve kişi topluluğu niteliği vardır; dernek tek kişinin iradesiyle kurulmaz.

Sonra ortak amacın kazanç paylaşımı dışında kalması gerekir; dernek ekonomik faaliyet yapabilse bile özü, elde edilen kazancın üyeler arasında paylaştırılması değildir.

Son olarak birliktelik geçici değil, belirli amaca yönelmiş sürekli bir örgütlenmedir.

Hukuka veya ahlaka aykırı amaçla dernek kurulamayacağı için amaç unsuru yalnızca tanıtıcı değil, aynı zamanda geçerlilik sınırıdır.

Dernek kurma hakkı önceden izin alma şartına bağlanmamıştır; herkes dernek kurma hakkına sahiptir.

Ancak kurucuların fiil ehliyetine sahip olması gerekir.

Her derneğin bir tüzüğü bulunur ve tüzükte derneğin adı, amacı, gelir kaynakları, üyelik koşulları, organları, örgütü ve geçici yönetim kurulu gösterilir.

Tüzük, derneğin iç hukukunu kurar; fakat kanunun emredici hükümlerine aykırı olamaz.

Tüzükte düzenlenmeyen konularda kanun hükümleri uygulanır.

Dernekler kuruluş bildirimini, tüzüğü ve gerekli belgeleri yerleşim yerinin en büyük mülki amirine verdikleri anda tüzel kişilik kazanır.

Bu andan sonra mülki amir altmış gün içinde belgeleri ve tüzüğü inceler; kanuna aykırılık veya noksanlık varsa giderilmesini ister, giderilmezse Cumhuriyet savcılığı aracılığıyla fesih davası gündeme gelebilir.

Dernek üyeliği gönüllülük ilkesine dayanır.

Hiç kimse derneğe üye olmaya, hiçbir dernek de üye kabul etmeye zorlanamaz.

Fiil ehliyetine sahip gerçek kişiler ile tüzel kişiler derneklere üye olabilir.

Yazılı başvuru yönetim kurulunca en çok otuz gün içinde karara bağlanır ve kabul edilen üye deftere kaydedilir.

Üyelik, aranan niteliklerin sonradan kaybedilmesiyle kendiliğinden sona erebilir; üye yazılı bildirimle dernekten çıkabilir; tüzükte sebep gösterilmişse bu sebeplere dayanılarak, gösterilmemişse ancak haklı sebeple çıkarılabilir.

Üyeler eşit haklara sahiptir, genel kurulda bir oy kullanır ve oyunu şahsen kullanır.

Buna karşılık ödenti verme, dernek düzenine uyma, sadakat gösterme ve amaca uygun davranma yükümlülükleri vardır.

Derneğin zorunlu organları genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kuruludur.

Genel kurul derneğin en yetkili karar organıdır; kayıtlı üyelerden oluşur, organları seçer, üyeliğe kabul ve çıkarma konularında son kararı verir ve diğer organları denetler.

Olağan genel kurul toplantılarının en geç üç yılda bir yapılması gerekir.

Yönetim kurulu derneğin yürütme ve temsil organıdır; beş asıl ve beş yedek üyeden az olamaz.

Denetim kurulu da üç asıl ve üç yedek üyeden az olmamak üzere oluşur ve denetleme sonuçlarını yönetim kurulu ile genel kurula sunar.

Dernek amacın gerçekleşmesi veya olanaksızlaşması, ilk genel kurulun süresinde yapılmaması, zorunlu organların oluşturulmaması, acze düşme gibi hâllerde kendiliğinden sona erebilir; genel kurul her zaman fesih kararı verebilir; amaç kanuna veya ahlaka aykırı hâle gelirse mahkeme feshe karar verebilir.

Vakıf, dernekten farklı olarak üye topluluğu değil, belirli ve sürekli amaca özgülenen mal ve haklar etrafında kurulur.

Gerçek veya tüzel kişiler yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca ayırarak vakıf oluşturabilir.

Bir malvarlığının bütünü, gerçekleşmiş veya gerçekleşeceği anlaşılan geliri ya da ekonomik değeri olan hak vakfedilebilir.

Cumhuriyetin anayasal niteliklerine, Anayasanın temel ilkelerine, hukuka, ahlaka, milli birliğe ve milli menfaatlere aykırı veya belli bir ırk ya da cemaat mensuplarını destekleyen vakıf kurulamaz.

Vakıf kurma iradesi resmi senetle veya ölüme bağlı tasarrufla açıklanır; vakıf, yerleşim yeri mahkemesi nezdindeki sicile tescille tüzel kişilik kazanır.

Özgülenen malların mülkiyeti ve haklar, tüzel kişiliğin kazanılmasıyla vakfa geçer.

Vakıf senedi, vakfın anayasası gibidir.

Senette vakfın adı, amacı, bu amaca özgülenen mal ve haklar, örgütlenme ve yönetim şekli ile yerleşim yeri gösterilir.

Amaç ve özgülenen mal ya da haklar yeterince belirlenmişse, diğer eksikler tescilin reddini zorunlu kılmaz; mahkeme bunları tescilden önce tamamlattırabilir, kuruluştan sonra da denetim makamının başvurusu üzerine tamamlatma mümkündür.

Vakıfta bir yönetim organı zorunludur; vakfeden senette başka organlar da öngörebilir.

Vakıflar, senet hükümlerine uyulup uyulmadığı, malların amaca uygun yönetilip yönetilmediği ve gelirlerin amaca uygun harcanıp harcanmadığı bakımından Vakıflar Genel Müdürlüğü ve üst kuruluşlarınca denetlenir.

Dernek ve vakfın değişime ve sona ermeye ilişkin hükümleri de yapısal farkı yansıtır.

Dernekte üyelik iradesi, genel kurul kararı ve organların çalışması belirleyiciyken, vakıfta vakfedenin özgüleme amacı korunur.

Vakfın yönetimi haklı sebeplerle mahkemece değiştirilebilir; durum ve koşullar vakfedenin arzusuna açıkça aykırı sonuç doğuracak hâle gelirse vakfın amacı değiştirilebilir.