Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Zilyetlik Konu Anlatımı

Zilyetlik, eşya hukukunda fiili hâkimiyet ile hukuki sonuçlar arasındaki bağı kurar.

Bir şey üzerinde fiili hâkimiyeti bulunan kimse onun zilyedidir.

Bu tanım, zilyetliği mülkiyetten ayırır: zilyet olmak için mutlaka malik olmak gerekmez; önemli olan şey üzerinde fiilen hâkimiyet kurulmuş olmasıdır.

Taşınmaz üzerindeki irtifak haklarında ve taşınmaz yüklerinde hakkın fiilen kullanılması da zilyetlik sayılır.

Bu nedenle zilyetlik hem taşınır hem de taşınmaz ilişkilerinde hakların korunması, devri ve karine etkileri bakımından merkezi bir kurumdur.

Zilyetlik türleri, fiili hâkimiyetin nasıl ve hangi sıfatla sürdürüldüğünü açıklar.

Bir kişi, sınırlı ayni hak veya kişisel hakkın kurulmasını ya da kullanılmasını sağlamak için şeyi başkasına teslim ederse, hem teslim eden hem teslim alan zilyet olur.

Malik sıfatıyla zilyet olan asli zilyettir; şeyi sınırlı ayni hak veya kişisel hak nedeniyle elinde bulunduran ise feri zilyettir.

Örneğin bir malikin eşyayı kira ilişkisi içinde başkasına bırakması halinde malik asli, kiracı feri zilyet konumundadır.

Dolaysız zilyet, fiili hâkimiyeti doğrudan sürdüren kişidir; dolaylı zilyet ise bu hâkimiyeti başka bir kişi aracılığıyla sürdürür.

Fiili hâkimiyetin geçici sebeplerle kullanılmaması veya kullanma olanağının geçici olarak ortadan kalkması zilyetliği sona erdirmez.

Zilyetliğin devri, eşyanın fiili hâkimiyetinin yeni kişiye geçirilmesiyle ilgilidir.

Hazırlar arasında zilyetlik, şeyin veya şey üzerinde hâkimiyeti sağlayacak araçların edinene teslimiyle ya da edinenin önceki zilyedin rızasıyla şey üzerinde hâkimiyet kullanacak duruma gelmesiyle devredilmiş olur.

Hazır olmayanlar arasında temsilciye yapılan teslim, temsil edilene yapılmış gibi sonuç doğurur.

Böylece zilyetlik ilişkisi yalnızca malın fiziksel olarak elden ele verilmesiyle değil, hâkimiyet araçlarının devri veya temsil ilişkisiyle de kurulabilir.

Teslimsiz devir, zilyetliğin daha teknik bir görünümüdür.

Bir üçüncü kişi veya zilyetliği devreden, özel bir hukuki ilişkiye dayanarak zilyet olmaya devam ederse zilyetlik teslim olmadan kazanılmış olur.

Bu tür teslimsiz devir, eşyayı elinde tutmayı sürdüren üçüncü kişiye karşı ancak devredenin yaptığı bildirimden sonra ileri sürülebilir hale gelir.

Eşyayı elinde tutan üçüncü kişi, eski zilyede karşı sahip olduğu savunmaları yeni edinene karşı da kullanarak teslimden kaçınabilir.

Emtiayı temsil eden kıymetli evrakın teslimi de emtianın teslimi gibi sonuç doğurur; fakat kıymetli evrakı iyiniyetle alan ile emtiayı iyiniyetle teslim alan çatışırsa emtiayı teslim alan tercih edilir.

Zilyetliğin ilk önemli hükmü korunmadır.

Zilyet, her türlü gasp veya saldırıyı kuvvet kullanarak defedebilir.

Zilyet, rızası dışında elinden çıkan şeyi taşınmazda haksız el koyanı uzaklaştırarak, taşınırda ise eylem sürerken veya fail kaçarken eşyayı geri alarak koruma yoluna gidebilir.

Ancak kuvvet kullanımı sınırsız değildir; zilyet durumun haklı göstermediği derecede kuvvet kullanmaktan kaçınmalıdır.

Bu düzenleme, zilyetliği fiili bir durum olarak korurken, korunmanın ölçüsüz güç kullanımına dönüşmesini engeller.

Gasp halinde dava hakkı, zilyetliğin hukuki korumasını tamamlar.

Başkasının zilyet bulunduğu şeyi gasbeden kimse, o şey üzerinde üstün hakka sahip olduğunu ileri sürse bile geri vermekle yükümlüdür.

Ancak davalı, şeyi davacıdan geri almasını gerektirecek üstün hakkını derhal ispat ederse geri vermekten kaçınabilir.

Dava, şeyin geri verilmesine ve zararın giderilmesine yöneliktir.

Saldırı halinde de zilyetliği saldırıya uğrayan kişi, saldırıda bulunanın hak iddiasına rağmen dava açabilir; bu dava saldırının sona erdirilmesine, sebebinin önlenmesine ve zararın giderilmesine yönelir.

Gasp ve saldırıdan doğan dava hakkı, zilyedin fiili ve faili öğrenmesinden başlayarak iki ay ve her halde fiilin üzerinden bir yıl geçmekle düşer.

Zilyetliğin ikinci önemli sonucu karinedir.

Taşınırın zilyedi onun maliki sayılır; önceki zilyetler de zilyetlikleri süresince malik sayılırlar.

Malik olma iradesi bulunmadan taşınıra zilyet olan kişi, taşınırı kendisinden iyiniyetle aldığı kişinin mülkiyet karinesine dayanabilir.

Sınırlı ayni hak veya kişisel hak iddiasıyla zilyet bulunan kimsenin iddia ettiği hakkın varlığı da karine olarak kabul edilir; fakat zilyet bu karineyi şeyi kendisine vermiş olan kişiye karşı ileri süremez.

Bir taşınırın zilyedi, kendisine karşı açılan davalarda üstün hakka sahip olduğu karinesine dayanabilir; gasp ve saldırı hükümleri saklıdır.

Zilyetlik, taşınır ediniminde tasarruf yetkisi sorununu da etkiler.

Bir taşınırın emin sıfatıyla zilyedinden iyiniyetle mülkiyet veya sınırlı ayni hak edinen kişinin edinimi, zilyedin bu tür tasarruflarda bulunma yetkisi olmasa bile korunur.

Buna karşılık taşınırı çalınan, kaybolan veya iradesi dışında elinden çıkan zilyet, şeyi elinde bulunduran herkese karşı beş yıl içinde taşınır davası açabilir.

Eğer taşınır açık artırmadan, pazardan veya benzeri eşya satanlardan iyiniyetle edinilmişse, iyiniyetli edinene karşı dava ancak ödenen bedelin geri verilmesi koşuluyla açılabilir.

Para ve hamile yazılı senetlerde ise önceki zilyet, bunlar iradesi dışında elinden çıkmış olsa bile iyiniyetli edinene karşı taşınır davası açamaz.

İyiniyetli olmayan zilyede karşı önceki zilyet her zaman taşınır davası açabilir.

Taşınmazlarda karine daha farklıdır.

Tapulu taşınmazlarda hak karinesi sicildeki kayıt sahibine bağlanır; bu nedenle zilyetlikten kaynaklanan özel dava imkanları bakımından tescil belirleyici olur.

Bununla birlikte taşınmaz üzerinde fiili hâkimiyeti bulunan kişi, gasp veya saldırı sebebiyle dava açabilir.

Bu ayrım, tapu sicilinin taşınmaz haklarındaki belirleyici rolünü korur; fakat fiili hâkimiyetin saldırıya uğraması halinde zilyetlik korumasını bütünüyle ortadan kaldırmaz.

Zilyedin geri verme sorumluluğu iyiniyete göre değişir.

İyiniyetli zilyet, karineyle mevcut hakkına uygun şekilde şeyi kullanmış veya ondan yararlanmışsa geri vermekle yükümlü olduğu kişiye bu yüzden tazminat ödemez; şeyin kaybından, yok olmasından veya hasarından da sorumlu olmaz.