Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Nişanlanma Konu Anlatımı

Nişanlanma, evlilik hukukunun başlangıcında yer alan fakat evlilikten farklı sonuçlar doğuran özel bir ilişkidir.

Türk Medeni Kanunu nişanlanmayı kısa ve yoğun bir sistemle düzenler: nişanlanma evlenme vaadiyle olur.

Bu ifade, nişanın temelinde tarafların gelecekte evlenmeye yönelmiş karşılıklı iradesinin bulunduğunu gösterir.

Ancak kanun bu vaadi, tarafları zorla evlendiren veya evlenmeyi mahkeme kararıyla sağlatan bir borç hâline getirmez.

Nişanlılık hukuki sonuç doğurur, fakat kişinin evlenme özgürlüğünü ortadan kaldıracak kadar güçlü bir bağ kurmaz.

Nişanlanmanın kurulmasında taraf ehliyeti önemlidir.

Kanun, nişanlanmanın yasal temsilcilerinin rızası olmadıkça küçüğü veya kısıtlıyı bağlamayacağını belirtir.

Burada nişanlanmanın tümüyle yok sayılması değil, küçük veya kısıtlı bakımından bağlayıcılığın temsilci rızasına bağlanması söz konusudur.

Çünkü nişanlanma, evlenme vaadi üzerine kurulduğu hâlde, evlilik gibi resmi törenle kurulmuş bir statü değildir; buna rağmen tazminat ve hediye iadesi gibi sonuçlar doğurabildiği için ayırt etme gücü, fiil ehliyeti ve yasal temsilci rızası aile hukuku bakımından önem kazanır.

Bu bağlayıcılık sınırı, nişanlanmayı sıradan bir sosyal tören olmaktan çıkarır ama onu evlenmeyle aynı düzeye de taşımaz.

Taraflar arasında nişan merasimi yapılmış, aileler tanışmış veya evlenme hazırlıkları başlamış olabilir; kanunun aradığı hukuki çekirdek yine evlenme vaadidir.

Küçük ya da kısıtlı bakımından temsilci rızasının aranması da bu çekirdeğin sonuç doğurma ihtimaliyle ilgilidir.

Çünkü nişan ilişkisi sona erdiğinde, özellikle harcamalar, fedakarlıklar ve hediyeler üzerinden uyuşmazlık çıkabilir.

Bu nedenle nişanın kurulması basit görünse de, sonradan ileri sürülebilecek istemler bakımından tarafların hukuki konumu baştan belirlenir.

Nişanlılığın en ayırt edici hükmü, evlenmeye zorlama davasının bulunmamasıdır.

Kanun açık biçimde nişanlılığın evlenmeye zorlamak için dava hakkı vermediğini söyler.

Bu düzenleme, evlenmenin kişisel ve serbest iradeye dayalı niteliğini korur.

Nişanlılardan biri evlenmekten vazgeçerse diğer taraf mahkemeden evlenmenin gerçekleşmesini isteyemez.

Aynı mantıkla, evlenmeden kaçınma hâli için öngörülmüş cayma tazminatı veya ceza şartı da dava edilemez.

Taraflar nişan bozulursa belirli bir bedel ödeneceğini kararlaştırmış olsalar bile, bu tür kayıtlar dava yoluyla zorlanamaz.

Bununla birlikte kanun, böyle bir ödeme yapılmışsa geri istenemeyeceğini de belirtir; yani ifa edilmiş ödeme bakımından farklı bir sonuç kabul edilmiştir.

Bu nokta nişanlılığın ikili karakterini iyi gösterir.

Bir yandan evlenme vaadi ciddiye alınır; diğer yandan bu vaat, evlenme kararının serbestçe verilmesi ilkesini aşamaz.

Cayma tazminatı veya ceza şartının dava edilememesi, tarafların evlenmeme kararını ekonomik baskı altında vermesini önlemeye yöneliktir.

Buna karşılık yapılmış ödemenin geri istenememesi, kanunun ifa edilmiş edimi ayrıca tasfiye konusu yapmadığını gösterir.

Böylece sistem, evlenmeye zorlama yasağını merkezde tutar; fakat nişanın haksız sona ermesinden doğan özel sonuçları tamamen de ortadan kaldırmaz.

Nişanın bozulması bazı koşullarda maddi tazminat sorumluluğu doğurur.

Nişanlılardan biri haklı bir sebep olmaksızın nişanı bozarsa veya nişan taraflardan birine yükletilebilen bir sebeple bozulursa, kusuru olan taraf diğerine uygun bir tazminat ödemekle yükümlüdür.

Bu tazminat, dürüstlük kuralları çerçevesinde ve evlenme amacıyla yapılan harcamalar ile katlanılan maddi fedakarlıklar için gündeme gelir.

Kanun nişan giderleri hakkında da aynı kuralı uygular.

Dolayısıyla tazminatın amacı, nişanın bozulmasını cezalandırmak değil, evlenme beklentisiyle dürüstçe yapılan ve boşa çıkan ekonomik fedakarlıkları uygun ölçüde karşılamaktır.

Maddi tazminat isteme hakkı yalnız nişanlıyla sınırlı değildir.

Evlenme hazırlığı için masraf yapan anne, baba veya fiilen onlar gibi hareket eden kişiler de aynı şartlar gerçekleştiğinde kendi giderleri yönünden uygun bir karşılık talep edebilir.

Bu hüküm, nişan sürecinin kimi zaman yalnız iki kişi arasında değil, aile çevresinde de ekonomik hazırlıklar doğurduğunu kabul eder.

Ancak yine aynı temel şartlar aranır: haklı sebep olmaksızın bozma veya bozulmanın kusurlu tarafa yükletilebilmesi, harcamanın evlenme amacıyla yapılması ve tazminatın dürüstlük kuralları içinde uygun görülmesi gerekir.

Burada ölçü, her yapılan masrafın otomatik olarak geri alınması değildir.

Kanun uygun tazminattan söz ederek hâkimin somut olayın dürüstlük kuralına, harcamanın evlenme amacıyla yapılıp yapılmadığına ve nişanın sona erme sebebine bakacağını kabul eder.

Örneğin nişan giderleri ile evlenmeye hazırlık amacı taşıyan maddi fedakarlıklar aynı hukuki çerçevede değerlendirilir; fakat talebin dayanağı yine kusurlu veya haklı sebep bulunmaksızın gerçekleşen sona ermedir.

Bu yüzden nişanlılıkta tazminat, evlenmeden vazgeçeni sırf vazgeçtiği için sorumlu tutmaz; hukuka uygun sınır, haksız veya yükletilebilir bozma ile evlenme amacı taşıyan ekonomik kayıp arasında kurulur.

Nişanın bozulması kişilik hakkı boyutuna da ulaşabilir.

Kanun, nişanın bozulması yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan tarafın, kusurlu olan diğer taraftan manevi tazminat olarak uygun miktarda para isteyebileceğini düzenler.

Bu sonuç, her nişan bozmanın manevi tazminat doğuracağı anlamına gelmez.

Nişanın sona ermesi tek başına yeterli değildir; sona erme nedeniyle kişilik hakkına saldırı bulunmalı ve karşı taraf kusurlu olmalıdır.

Böylece manevi tazminat, evlenmeme kararını cezalandıran bir araç değil, nişan ilişkisinin sona eriş biçiminin kişilik değerlerini zedelediği hâllerde devreye giren bir korumadır.

Hediyelerin geri verilmesi, nişanlılığın uygulamada en somut sonuçlarından biridir.

Nişanlılık evlenme dışındaki bir sebeple sona ererse, nişanlıların birbirlerine veya ana baba ya da onlar gibi davrananların diğer nişanlıya verdikleri alışılmışın dışındaki hediyeler geri istenebilir.

Burada iki sınır vardır.

Birincisi, nişan evlenmeyle sonuçlanırsa iade kuralı işlemez; ikincisi, yalnız alışılmışın dışındaki hediyeler geri istenebilir.

Hediye aynen veya mislen geri verilemiyorsa sebepsiz zenginleşme hükümleri uygulanır.

Bu yapı, nişan hediyelerinin evlenme beklentisine bağlı olarak verildiğini, fakat sıradan ve alışılmış hediyelerin iade kapsamına alınmadığını gösterir.

Hediye iadesinde kusur şartının öne çıkarılmaması, bu istemi tazminattan ayırır.

Maddi ve manevi tazminat nişanın haksız veya kusurlu sona ermesiyle ilişkilidir; alışılmışın dışındaki hediyelerin geri verilmesinde ise belirleyici olan, nişanlılığın evlenme dışında sona ermesidir.

Hediye aynen duruyorsa aynen iade, tür olarak karşılanabiliyorsa mislen iade düşünülür; bunlar mümkün değilse sebepsiz zenginleşme hükümleri devreye girer.