Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Kişiliğin Korunması Konu Anlatımı

Kişiliğin korunması, Medenî Kanun’un insanı yalnız hak sahibi bir varlık olarak değil, hukuk düzenince korunması gereken bir kişilik alanına sahip varlık olarak kabul etmesinin sonucudur.

Kanun bu korumayı iki ana yönden kurar.

Birinci yön, kişinin kendi hak ve özgürlüklerini bütünüyle terk etmesini veya onları hukuka ya da ahlâka aykırı biçimde sınırlamasını engeller.

İkinci yön, başkalarının kişilik hakkına yönelik hukuka aykırı saldırılarına karşı dava ve talep imkânları sağlar.

Bu iki yön birlikte, kişiliğin hem içeriden hem dışarıdan gelen tehlikelere karşı korunmasını sağlar.

Kişinin kendi ehliyet ve özgürlükleri üzerindeki tasarruf sınırı açık biçimde belirlenmiştir.

Kimse hak ve fiil ehliyetlerinden kısmen de olsa vazgeçemez.

Bu hüküm, ehliyetin yalnız kişisel menfaat değil, hukuk düzeninin tanıdığı temel statü olduğunu gösterir.

Kişi kendi gelecekteki hukukî varlığını ortadan kaldıracak şekilde hak ehliyetinden veya işlem yapabilme alanından vazgeçemez.

Aynı şekilde kimse özgürlüklerinden vazgeçemez veya onları hukuka ya da ahlâka aykırı olarak sınırlayamaz.

Sözleşme özgürlüğü ya da irade serbestisi, kişinin kişiliğini yok eden veya kabul edilemez ölçüde daraltan sonuçlara kadar genişlemez.

Kanun, insan kökenli biyolojik maddeler bakımından da özel bir denge kurar.

Yazılı rıza üzerine bu maddelerin alınması, aşılanması ve nakli mümkündür.

Ancak biyolojik madde verme borcu altına giren kişiden edimini yerine getirmesi istenemez; maddî ve manevî tazminat isteminde bulunulamaz.

Bu düzenleme, rızanın varlığına rağmen kişinin bedensel bütünlüğü ve kişilik alanı üzerinde zorlayıcı ifa veya tazminat baskısı kurulamayacağını gösterir.

Kişilik, borç ilişkisine konu edilebilecek sıradan bir malvarlığı değeri gibi işlem görmez.

Kişilik hakkına saldırı hâlinde temel ilke, hukuka aykırı saldırıya uğrayan kişinin hâkimden saldırıda bulunanlara karşı korunmasını isteyebilmesidir.

Kişilik hakkına yönelen müdahale, ancak ilgilinin geçerli rızası, üstün özel ya da kamusal yarar veya kanundan doğan bir yetkinin kullanılmasıyla açıklanabiliyorsa hukuka uygun görülebilir; bunlar yoksa saldırı hukuka aykırı kalır.

Bu yapı önemlidir; çünkü her müdahale otomatik olarak hukuka aykırı sayılmaz, fakat hukuka uygunluk için kanunun saydığı haklılaştırıcı çerçeve gerekir.

Rıza varsa, üstün yarar varsa veya kanunun verdiği yetki kullanılıyorsa saldırı hukuka aykırı olmaktan çıkabilir; bunlar yoksa kişilik alanı korunur.

Kişilik hakkını koruyan davalar, saldırının zamanına ve etkisine göre farklılaşır.

Davacı, saldırı tehlikesinin önlenmesini isteyebilir; burada saldırı henüz gerçekleşmeden koruma aranır.

Sürmekte olan saldırıya son verilmesi istenebilir; burada devam eden müdahalenin kesilmesi amaçlanır.

Sona ermiş olsa bile etkileri devam eden saldırının hukuka aykırılığının tespiti de istenebilir; bu durumda saldırı bitmiş olsa da sonuçları hâlâ kişilik alanını zedelemektedir.

Bu üç talep, kişiliğin yalnız geçmiş zararlar bakımından değil, tehlike ve devam eden etki bakımından da korunmasını sağlar.

Kanun, düzeltme veya kararın üçüncü kişilere bildirilmesi ya da yayımlanması istemini de mümkün kılar.

Bu düzenleme, kişilik hakkı ihlallerinin bazen yalnız taraflar arasında kalmadığını, üçüncü kişilerin bilgisi veya algısı üzerinde de sonuç doğurduğunu kabul eder.

Hukuka aykırılığın tespiti veya saldırının sona erdirilmesi tek başına yeterli olmayabilir; düzeltmenin ya da kararın üçüncü kişilere bildirilmesi, ihlalin yarattığı dış etkileri gidermeye hizmet eder.

Tazminat ve kazancın verilmesi talepleri de saklı tutulmuştur.

Davacının maddî ve manevî tazminat istemleri ile hukuka aykırı saldırı dolayısıyla elde edilmiş kazancın vekâletsiz iş görme hükümlerine göre kendisine verilmesini isteme hakkı vardır.

Manevî tazminat istemi ise özel olarak sınırlandırılmıştır: karşı tarafça kabul edilmiş olmadıkça devredilemez ve miras bırakan tarafından ileri sürülmüş olmadıkça mirasçılara geçmez.

Bu sınırlama, manevî tazminatın kişiye sıkı biçimde bağlı niteliğiyle uyumludur.

Kişiliğin korunması davalarında yetki de kişiyi koruyacak şekilde düzenlenmiştir.

Kişilik hakkı ihlal edilen kişi, korunma davasını kendi yerleşim yeri mahkemesinde açabileceği gibi karşı tarafın yerleşim yeri mahkemesine de başvurabilir.

Bu seçimlik yetki, kişilik hakkı saldırısına uğrayan kişinin korunma yollarına erişimini kolaylaştırır.

Sonuç olarak kişiliğin korunması, ehliyetten vazgeçmeme, özgürlükleri aşırı sınırlamama, hukuka aykırı saldırıyı önleme, durdurma, tespit ettirme ve zararları giderme mekanizmalarından oluşan bütünlüklü bir koruma sistemidir.

Bu sistemin ortak amacı, kişinin hukuk düzenindeki saygın ve bağımsız varlığını hem kendi işlemleriyle aşırı zayıflatmasına hem de başkalarının hukuka aykırı müdahalelerine karşı güvenceye almaktır.

Kişilik hakkının korunmasında yer alan haklılaştırma sebepleri de korumanın sınırlarını gösterir.

Kişinin rızası, daha üstün özel veya kamusal yarar ya da kanunun verdiği yetkinin kullanılması yoksa saldırı hukuka aykırı kabul edilir.

Bu yüzden koruma, her rahatsız edici davranışı değil, hukuk düzeninin haklı görmediği müdahaleyi hedef alır.