Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Kanunun Uygulanması ve Yorumu Konu Anlatımı

Kanunun uygulanması ve yorumu, Türk Medenî Kanunu’nun başlangıç hükümlerinde özel hukuk düzeninin temel çalışma biçimi olarak kurulmuştur.

Kanun, sözüyle ve özüyle değindiği bütün konularda uygulanır.

Bu ifade, hukukî yorumun yalnız metindeki kelimeleri okumaktan ibaret olmadığını açıkça gösterir.

Kanunun sözü, hükmün dilini ve açık anlamını; özü ise hükmün amacını, koruduğu menfaati ve sistem içindeki işlevini anlatır.

Bir hukuk kuralı uygulanırken bu iki yön birbirinden koparılamaz.

Sözden bütünüyle ayrılan bir yorum kanunilik bağını zayıflatır; özü görmeyen katı bir okuma ise hükmü düzenlemek istediği hayat ilişkisine yabancılaştırabilir.

Medenî Kanun’un uygulama sistemi önce uygulanabilir kanun hükmünü arar.

Hüküm varsa, hâkim bu hükmü söz ve öz dengesi içinde somut olaya uygular.

Bu aşamada yorum zorunlu olarak devrededir; çünkü aynı kelime farklı olaylarda farklı sınır sorunları doğurabilir.

Kanunun hangi olgulara değindiği, hangi ilişkiyi düzenlediği ve hükmün hangi sonucu amaçladığı belirlenmeden sağlıklı uygulama yapılamaz.

Bu nedenle yorum, kanuna alternatif bir faaliyet değil, kanunun doğru uygulanmasının zorunlu aracıdır.

Kanunda uygulanabilir bir hüküm bulunmadığında Medenî Kanun boşluk doldurma sırasını gösterir.

İlk başvurulacak kaynak örf ve âdet hukukudur.

Bu, herhangi bir alışkanlık veya yaygın davranışın doğrudan hukuk kuralı sayılması anlamına gelmez; hukuk düzenince kural değeri taşıyan, uygulanabilir ve yerleşmiş nitelikteki örf ve âdet hukukunun dikkate alınmasıdır.

Kanunda hüküm yokken örf ve âdet hukuku varsa, hâkim o kurala göre karar verir.

Böylece yazılı kanunun suskun kaldığı alanda hukuk düzeninin tanıdığı başka bir kaynak devreye girer.

Örf ve âdet hukuku da yoksa hâkim, kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir.

Bu düzenleme, hâkime sınırsız bir yaratma serbestisi tanımaz.

Hâkim, somut uyuşmazlığı çözerken kanun koyucu gibi genel ve tutarlı bir kural düşünmek zorundadır.

Kural, yalnız dosyadaki tarafların anlık menfaatine göre değil, özel hukuk sisteminin ilkeleriyle bağdaşacak şekilde kurulmalıdır.

Bu noktada dürüstlük kuralı, hakkın kötüye kullanılmasının korunmaması, iyiniyetin hangi hâllerde sonuç doğuracağı ve genel hükümlerin özel hukuk ilişkilerine uygun düşmesi gibi başlangıç ilkeleri hâkimin hareket alanını şekillendirir.

Bilimsel görüşler ve yargı kararları, kanunun uygulanması ve yorumunda destekleyici kaynaklardır.

Medenî Kanun, hâkimin karar verirken bunlardan yararlanacağını söyler.

Bilimsel görüşler, hükmün anlamı, amacı ve sistematik bağlantıları üzerine hukukî açıklama sağlar.

Yargı kararları ise benzer uyuşmazlıklarda kuralın nasıl somutlaştırıldığını gösterir.

Bu kaynaklar kanunun yerine geçmez, fakat yorumun tutarlı, gerekçeli ve hukukî birikimle uyumlu olmasına yardım eder.

Hâkim, bu malzemeyi kullanarak kararının yalnız kişisel kanaate değil, hukuk düzeninin ortak aklına dayandığını gösterir.

Kanunun uygulanması bakımından genel nitelikli hükümlerin rolü de ayrıca önemlidir.

Türk Medenî Kanunu ve Borçlar Kanunu’nun genel nitelikli hükümleri, uygun düştüğü ölçüde tüm özel hukuk ilişkilerine uygulanır.

Bu cümle, özel hukuk alanında ortak ilkelerin yalnız kendi bölümünde kalmadığını anlatır.

Bir ilişki aile hukuku, kişiler hukuku, miras hukuku veya eşya hukuku içinde yer alsa bile, genel nitelikli hükümler o ilişkiye uygun düştüğü ölçüde tamamlayıcı işlev görebilir.

Uygun düşme ölçütü burada belirleyicidir; her genel hüküm her ilişkiye otomatik olarak taşınmaz, fakat ilişkinin yapısıyla bağdaşan genel kural uygulanabilir.

Yorum ile boşluk doldurma arasındaki ayrım, doğru uygulama için temel önemdedir.

Yorumda kanun hükmü vardır ve hâkim hükmün anlamını belirler.

Boşluk doldurmada ise uygulanabilir bir hüküm bulunmadığı için hukuk düzeninin öngördüğü sıraya göre yeni çözüm aranır.

Takdir yetkisi de bunlardan farklıdır; kanun mevcut olup hâkime somut olayın gereklerini değerlendirme alanı bırakır.

Bu üç kurum birbirine benzese de aynı şey değildir.

Yorum kanunun anlamını açar, boşluk doldurma kanunun sustuğu yerde çözüm üretir, takdir yetkisi ise kanunun bıraktığı değerlendirme alanını hukuka ve hakkaniyete göre kullanır.

Bu yöntem, resmî belgeler ve ispat hükümleri gibi başlangıç kurallarıyla birlikte özel hukuk uygulamasına bütünlük kazandırır.

Kanun bir yandan hangi kaynakların hangi sırayla uygulanacağını gösterir, diğer yandan genel hükümlerin uygun düştüğü ölçüde farklı ilişkilere yayılmasını sağlar.

Böylece kişi, aile, miras veya eşya hukukunda karşılaşılan somut sorunlar ayrı ayrı adalar gibi değil, aynı özel hukuk düzeninin parçaları olarak ele alınır.

Yorumun görevi de bu bütünlük içinde hükmün anlamını belirlemek ve onu olayın gerçek yapısına uygulanabilir kılmaktır.