Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Saklı Pay ve Tenkis Konu Anlatımı

Saklı pay ve tenkis, miras hukukunda mirasbırakanın tasarruf özgürlüğü ile yakın mirasçıların korunması arasındaki dengeyi kurar.

Mirasbırakan, malvarlığı üzerinde ölümünden sonra sonuç doğuracak tasarruflarda bulunabilir; fakat altsoyu, ana babası veya eşi varsa bu özgürlük saklı pay sınırıyla karşılaşır.

Saklı pay, belirli yasal mirasçıların mirastan tamamen dışlanmasını veya kanunun koruduğu asgari payın karşılıksız bırakılmasını engelleyen orandır.

Tenkis ise bu oran zedelendiğinde tasarrufları kanuni sınıra indiren dava ve savunma mekanizmasıdır.

Tasarruf edilebilir kısmın belirlenmesi saklı pay hesabının başlangıcıdır.

Altsoyu, ana babası veya eşi bulunan mirasbırakan, mirasının saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir.

Bu mirasçılardan hiçbiri yoksa mirasbırakan mirasının tamamında tasarruf edebilir.

Dolayısıyla saklı pay, her yasal mirasçı için değil, kanunun özel olarak saydığı mirasçılar için söz konusudur.

Saklı paylı mirasçı yoksa tasarruf özgürlüğü genişler; varsa tasarruf edilebilir alan, saklı payların dışında kalan kısımla sınırlanır.

Kanundaki saklı pay oranları açık biçimde belirlenmiştir.

Altsoy için saklı pay, yasal miras payının yarısıdır.

Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri saklı paydır.

Sağ kalan eşin saklı payı birlikte mirasçı olduğu gruba göre değişir: altsoy veya ana baba zümresiyle birlikte mirasçı olursa yasal miras payının tamamı, diğer hallerde yasal miras payının dörtte üçü saklı paydır.

Bu oranlar doğrudan terekenin tamamına uygulanmaz; önce ilgili kişinin yasal miras payı bulunur, sonra saklı pay oranı bu pay üzerine uygulanır.

Tasarruf edilebilir kısmın hesabı, terekenin mirasbırakanın ölüm günündeki durumuna göre yapılır.

Bu hesapta mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri, mirasbırakanla birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kişilerin üç aylık geçim giderleri terekeden indirilir.

Sağlararası karşılıksız kazandırmalar, tenkise tabi oldukları ölçüde hesaba eklenir.

Mirasbırakanın kendi ölümünde ödenmek üzere üçüncü kişi lehine hayat sigortası yaptırması veya sigorta istem hakkını karşılıksız olarak devretmesi halinde sigorta alacağının ölüm zamanındaki satın alma değeri de hesaba katılır.

Bu hesaplama, gerçek tasarruf alanını belirlemeden önce terekenin netleştirilmesini sağlar.

Saklı paya ilişkin koruma sadece oran hesabından ibaret değildir; mirasçılıktan çıkarma hükümleri de bu düzenin parçasıdır.

Mirasbırakan, saklı paylı mirasçısını ancak kanunda sayılan sebeplerle ölüme bağlı tasarrufla mirasçılıktan çıkarabilir.

Mirasçının mirasbırakana veya yakınlarından birine karşı ağır suç işlemesi ya da mirasbırakana veya ailesine karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemesi bu sebeplerdendir.

Çıkarma geçerli olursa çıkarılan mirastan pay alamaz ve tenkis davası açamaz.

Fakat çıkarma sebebi tasarrufta belirtilmeli, itiraz halinde sebebin varlığını çıkarmadan yararlanan ispatlamalıdır.

Tenkis davasının temel koşulu, saklı pay mirasçısının saklı payının karşılığını alamamasıdır.

Bu durumda mirasçı, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilir.

Tenkis, tasarrufu tümüyle ortadan kaldırmak zorunda değildir; amaç aşan kısmı kanuni sınıra indirmektir.

Yasal mirasçıların paylarına ilişkin tasarrufta yer alan kurallar, mirasbırakanın başka bir arzusu anlaşılmadıkça sadece paylaştırma kuralı sayılır.

Saklı paylı mirasçıya yapılan ölüme bağlı kazandırma tasarruf edilebilir kısmı aşıyorsa, onun saklı payını aşan kısmı orantılı olarak tenkise tabi olur.

Tenkisin hükümlerinde orantılılık esastır.

Mirasbırakanın arzusunun başka türlü olduğu anlaşılmadıkça, mirasçı atanması yoluyla veya diğer ölüme bağlı tasarrufla elde edilen kazandırmaların tamamında orantılı tenkis yapılır.

Bölünemeyen belirli mal vasiyeti tenkise tabi olduğunda, vasiyet alacaklısı malı korumak için tenkisi gereken kısmın değerini ödeyebilir ya da tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı isteyebilir.

Bu çözüm, saklı payı korurken malın değer kaybı olmadan bölünememesi gibi pratik sorunları da hesaba katar.

Sağlararası kazandırmalar da belirli hallerde tenkise tabi olur.

Mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar, altsoya geri verilmemek kaydıyla yapılan malvarlığı devri veya borçtan kurtarma, alışılmışın dışındaki çeyiz ve kuruluş sermayesi, miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar, mirasbırakanın dönme hakkını saklı tuttuğu bağışlamalar, ölümünden önceki bir yıl içinde adet üzere verilen hediyeler dışındaki bağışlamalar ve saklı pay kurallarını etkisiz kılma amacı açık olan kazandırmalar bu kapsamdadır.

İyiniyetli kazanan sadece mirasın geçmesi anında elinde kalanı geri verir; iyiniyetli değilse daha ağır zilyetlik sorumluluğuna tabi olur.

Tenkiste sıra da önemlidir.

Saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflar tenkis edilir.

Bu yetmezse sağlararası kazandırmalara geçilir ve en yeni tarihlisinden en eskisine doğru gidilir.