Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Mal Rejimleri Konu Anlatımı

Mal rejimi, evlilik birliği içinde eşlerin malvarlığının hangi esaslara göre ayrılacağını, yönetileceğini, borçlardan hangi mal kesiminin sorumlu olacağını ve rejim sona erdiğinde hangi alacakların doğacağını belirleyen sistemdir.

Türk Medeni Kanunu bu alanı önce genel hükümlerle kurar, sonra edinilmiş mallara katılma, mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı ve mal ortaklığı rejimlerini ayrı ayrı düzenler.

Genel ilke şudur: eşler arasında edinilmiş mallara katılma rejiminin uygulanması asıldır.

Bu nedenle eşler başka bir rejim seçmemişse, evlilikte yasal rejim kendiliğinden edinilmiş mallara katılmadır.

Eşler, mal rejimi sözleşmesiyle kanunda belirlenen diğer rejimlerden birini kabul edebilir.

Sözleşme evlenmeden önce veya sonra yapılabilir; taraflar seçtikleri rejimi kanuni sınırlar içinde kaldırabilir veya değiştirebilir.

Mal rejimi sözleşmesi ayırt etme gücüne sahip kişiler tarafından yapılır.

Küçükler ve kısıtlılar için yasal temsilci rızası gerekir.

Şekil bakımından sözleşme noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır; ancak taraflar evlenme başvurusu sırasında hangi mal rejimini seçtiklerini yazılı olarak da bildirebilir.

Sözleşmenin taraflarca ve gerekiyorsa yasal temsilcilerce imzalanması zorunludur.

Bu kurallar, mal rejimi seçiminin hem iradi hem şekle bağlı bir aile hukuku işlemi olduğunu gösterir.

Genel hükümler, olağanüstü mal rejimine geçişi de düzenler.

Eşlerden biri haklı bir neden gösterdiğinde hâkim, yürürlükteki rejimi sona erdirip mal ayrılığına geçilmesine hükmedebilir.

Kanun bazı hâllerde haklı sebebin varlığını özellikle kabul eder: diğer eşin malvarlığının borca batık olması veya ortaklıktaki payının haczedilmesi, istemde bulunanın ya da ortaklığın menfaatlerinin tehlikeye düşürülmesi, ortaklık malları üzerindeki tasarruf için gereken rızanın haklı sebep olmadan esirgenmesi, malvarlığı ve borçlar hakkında bilgi vermekten kaçınılması veya diğer eşin sürekli ayırt etme gücünden yoksun olması bunlar arasındadır.

Mal ortaklığı rejiminde eşlerden birinin iflası ortaklığı kendiliğinden mal ayrılığına dönüştürür; hacizde alacaklı belirli koşullarla mal ayrılığına karar verilmesini isteyebilir.

Sebep ortadan kalkarsa hâkim eski rejime dönülmesine karar verebilir; eşler de yeni sözleşmeyle önceki veya başka bir rejimi kabul edebilir.

Edinilmiş mallara katılma rejimi, edinilmiş mallar ile her eşin kişisel mallarından oluşur.

Edinilmiş mal, rejimin devamı süresince karşılığı verilerek elde edilen malvarlığı değeridir.

Çalışma karşılığı edinimler, sosyal güvenlik veya sosyal yardım ödemeleri, çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenen tazminatlar, kişisel malların gelirleri ve edinilmiş malların yerine geçen değerler bu kapsamdadır.

Kişisel mallar ise eşlerden birinin yalnız kişisel kullanımına yarayan eşya, rejim başında ona ait olan veya sonradan miras ya da karşılıksız kazanma yoluyla edindiği değerler, manevi tazminat alacakları ve kişisel mallar yerine geçen değerlerdir.

Eşler sözleşmeyle bazı mesleki veya işletmesel değerlerin kişisel mal sayılacağını ya da kişisel malların gelirlerinin edinilmiş mallara girmeyeceğini kararlaştırabilir.

Bu rejimde ispat kuralı çok önemlidir.

Belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden kişi bunu ispat eder.

Kime ait olduğu ispatlanamayan mallar paylı mülkiyette sayılır.

Bir eşin bütün malları ise aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir.

Her eş, yasal sınırlar içinde kişisel ve edinilmiş mallarını yönetme, bunlardan yararlanma ve tasarruf etme hakkına sahiptir; aksine anlaşma yoksa paylı mülkiyet konusu maldaki pay üzerinde diğer eşin rızası olmadan tasarruf edilemez.

Üçüncü kişilere karşı her eş kendi borçlarından bütün malvarlığıyla sorumludur.

Edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiyesi, rejimin sona erdiği ana göre yapılır.

Rejim eşlerden birinin ölümü veya başka rejimin kabulüyle sona erer; evliliğin iptali, boşanma veya mal ayrılığına geçiş kararında dava tarihinden geçerli olmak üzere sona ermiş sayılır.

Tasfiyede her eş diğer eşte bulunan mallarını geri alır.

Bir eş diğerine ait malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına karşılıksız ya da uygun karşılık almadan katkı sağlamışsa değer artış payı alacağı doğabilir.

Eşlerin kişisel ve edinilmiş malları ayrılır, eklenecek değerler hesaba katılır, kişisel mallar ile edinilmiş mallar arasında denkleştirme yapılır ve artık değer bulunur.

Artık değer, edinilmiş malların toplamından bu mallara ilişkin borçlar çıkarıldıktan sonra kalan miktardır.

Her eş veya mirasçıları, diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur; alacaklar takas edilir.

Zina veya hayata kast nedeniyle boşanmada hâkim kusurlu eşin artık değerdeki payını hakkaniyete göre azaltabilir veya kaldırabilir.

Mal ayrılığı rejimi daha sade bir yapıya sahiptir.

Eşlerden her biri kendi malvarlığı üzerinde yönetim, yararlanma ve tasarruf haklarını korur.

İspat, borçlardan sorumluluk ve paylı malın özgülenmesi konularında paylaşmalı mal ayrılığı hükümleri uygulanır.

Paylaşmalı mal ayrılığında da eşler kendi malvarlıklarını yönetir; fakat rejim sona erdiğinde aileye özgülenmiş mallar ve ailenin ekonomik geleceğini güvence altına almaya yönelik yatırımlar kural olarak eşit paylaşılır.

Paylaşmada işletmelerin ekonomik bütünlüğü gözetilir; manevî tazminat, miras ve karşılıksız kazandırma gibi bazı değerler paylaşım dışında kalır.

Zina veya hayata kast nedeniyle boşanmada kusurlu eşin payı azaltılabilir veya kaldırılabilir.

Aile konutu ve ev eşyası bakımından iptal, boşanma ve ölüm hâllerine özgü özgüleme hükümleri bulunur.

Mal ortaklığı rejimi, ortaklık malları ile kişisel mallardan oluşur.

Genel mal ortaklığında eşlerin kanunen kişisel sayılanlar dışındaki malları ve gelirleri ortaklık mallarını oluşturur; eşler bu mallara bölünmemiş bir bütün olarak sahip olur ve hiçbiri ortaklık payında tek başına tasarruf edemez.

Sınırlı mal ortaklığıyla yalnız edinilmiş malların ortaklığı veya belirli malvarlığı değerlerini dışarıda bırakan başka ortaklık biçimleri seçilebilir.