Hâkim-Savcı Medeni Hukuk Taşınır Mülkiyeti Konu Anlatımı

Taşınır mülkiyeti, eşyanın yer değiştirebilirliği ile zilyetliğin hukukî işlevinin birlikte kurduğu bir alandır.

Kanun, taşınır mülkiyetinin konusunu nitelikleri itibarıyla taşınabilen maddî şeyler ve edinmeye elverişli olup taşınmaz mülkiyetinin kapsamına girmeyen doğal güçler olarak belirler.

Bu tanım, taşınırı yalnız günlük dilde elde taşınabilen eşya anlamına indirgemez; önemli olan, şeyin taşınmaz rejimine bağlanmamış olması ve edinilmeye elverişli bulunmasıdır.

Taşınır mülkiyetinde sicil kuralı değil, fiilî hâkimiyet ve zilyetlik ön plandadır.

Bu nedenle kazanma, korunma ve kayıp meseleleri çoğu zaman zilyetliğin devri, iyiniyet ve malik olma iradesi üzerinden çözülür.

Taşınır mülkiyetinin naklinde temel kural zilyetliğin devridir.

Bir taşınırın mülkiyetini geçirmek isteyen kişi, devralana zilyetliği geçirmelidir.

Devralan, taşınırın zilyetliğini iyiniyetle ve malik olmak üzere devralmışsa, devredenin mülkiyeti devir yetkisi bulunmasa bile zilyetlik hükümlerine göre kazanmanın korunduğu hâllerde şeyin maliki olur.

Bu kural, taşınır dolaşımında güveni korur; çünkü taşınır eşya üzerinde dış dünyaya görünen hâkimiyet çoğu kez mülkiyet karinesi yaratır.

Bununla birlikte iyiniyet koruması her durumda sınırsız değildir.

Çalınan, kaybolan veya malikin iradesi dışında elinden çıkan taşınırlar bakımından önceki zilyedin taşınır davası açma imkânı; para ve hamile yazılı senetler gibi özel değerler bakımından farklı sonuçlar doğabilir.

Mülkiyetin devrinde teslim her zaman fiziksel elden verme biçiminde gerçekleşmez.

Bir taşınırın mülkiyetini nakleden kişi, özel bir hukukî ilişkiye dayanarak o şeyin zilyetliğini koruyorsa hükmen teslimle mülkiyet teslimsiz geçmiş olur.

Örneğin devreden artık malik olmamakla birlikte kira, saklama veya benzeri bir ilişki nedeniyle eşyayı fiilen elinde tutabilir.

Ancak hükmen teslim, üçüncü kişileri zarara sokmak veya taşınır rehni kurallarını dolanmak amacıyla yapılmışsa mülkiyetin nakli sonuç doğurmaz; böyle bir amacın bulunup bulunmadığını hâkim değerlendirir.

Bu sınırlama, zilyetlik görünümünün alacaklılar ve üçüncü kişiler bakımından yanıltıcı kullanılmasını engeller.

Mülkiyeti saklı tutma kaydı, taşınır satışında bedel ödeninceye kadar mülkiyetin devredende kalmasını hedefleyen özel bir yapıdır.

Kanun bu kaydı sıkı şekle bağlar: resmî şekilde yapılacak sözleşme, devralanın yerleşim yeri noterliğinde tutulan özel sicile kaydedilmelidir.

Bu şartlar gerçekleşmeden mülkiyeti saklı tutma kaydı geçerli olmaz.

Hayvan satışlarında ise böyle bir sözleşme yapılamaz.

Taksitle mal satan kişi, taksitle satışa ilişkin özel hükümlere uymak koşuluyla mülkiyeti saklı tutma sözleşmesine dayanarak sattığı malın geri verilmesini isteyebilir.

Böylece taşınır mülkiyetinde de zilyetlik merkezli görünüm, belirli sicil ve şekil koşullarıyla dengelenir.

Aslen kazanma yollarının ilki sahiplenmedir.

Sahipsiz bir taşınırı malik olmak iradesiyle zilyetliğine geçiren kişi onun maliki olur.

Tutulan av hayvanları tekrar serbest kalır ve sahipleri onları gecikmeksizin ve ara vermeksizin aramazsa sahipsiz hâle gelir; ehlileştirilmiş hayvanlar yeniden vahşileşip sahiplerine dönmezse aynı sonuç doğar.

Buna karşılık arı oğulunun başkasının taşınmazına uçması tek başına sahipsizlik yaratmaz.

Kaybedilmiş eşya farklıdır.

Bir şeyi bulan kişi sahibine, sahibini bilmiyorsa kolluk kuvvetlerine veya köyde muhtara bildirmek, araştırma yapmak ve gerektiğinde ilan etmek zorundadır.

Bulunan şey önemli ölçüde değerliyse bildirim her hâlde gerekir.

Eşya özenle korunmalı; aşırı giderli, çabuk bozulabilir veya kamu makamında bir yıldan fazla saklanmışsa açık artırmayla satılabilir ve satış bedeli eşyanın yerine geçer.

Bulunmuş eşyanın mülkiyeti hemen kazanılmaz.

Malik, ilan veya bildirim tarihinden başlayarak beş yıl içinde ortaya çıkmazsa ve bulan kişi yükümlülüklerini yerine getirmişse mülkiyet kazanılır.

Eşya malikine geri verilirse bulan kişi giderlerinin ödenmesini ve uygun ödül verilmesini isteyebilir.

Evde, işyerinde veya kamu hizmeti görülen yerde bulunan şey, yer sahibine, kiracıya ya da gözetim görevlisine teslim edilmelidir; bu durumda o yer veya kurum bulan sayılır, fakat ödül isteyemez.

Define ise çok zaman önce gömülmüş veya saklanmış olduğu ve artık malikinin bulunmadığı kesin olarak anlaşılan değerli şeydir.

Bilimsel değeri olan eşya hakkındaki özel hükümler saklı kalmak üzere define, içinde bulunduğu taşınır veya taşınmaz malın malikine ait olur; bulan kişi değerinin yarısını aşmamak üzere uygun ödül isteyebilir.

İşleme, karışma ve birleşme taşınır mülkiyetinde eşyanın maddî dönüşümünden doğan kazanma hâlleridir.

Bir kimse başkasına ait bir şeyi işler veya başka şekle sokarsa, emeğin değeri malzemenin değerinden fazlaysa yeni şey kural olarak işleyenin, aksi hâlde malikin olur.

İşleyen iyiniyetli değilse, emeğin değeri daha fazla olsa bile hâkim yeni şeyi malike bırakabilir.

Birden çok kişinin taşınırları önemli zarar veya aşırı emek ve para harcanmadan ayrılamayacak biçimde birleşmiş ya da karışmışsa, kişiler yeni şey üzerinde değerleri oranında paylı mülkiyete sahip olurlar.

Taşınırlardan biri diğerinin ikincil nitelikte bütünleyici parçası hâline gelmişse eşyanın tamamı ana parçanın malikine ait olur.

Tazminat ve sebepsiz zenginleşme istemleri bu kazanma sonuçlarının yanında saklı kalır.

Kazandırıcı zamanaşımı, taşınır mülkiyetinde iyiniyetli ve malik sıfatıyla sürdürülen zilyetliği korur.

Başkasının taşınır malını davasız ve aralıksız beş yıl iyiniyetle ve malik sıfatıyla zilyetliğinde bulunduran kişi, zamanaşımı yoluyla malik olur.

Zilyetlik irade dışı kaybedilmişse, zilyet bir yıl içinde eşyayı ele geçirir veya dava yoluyla yeniden elde ederse süre kesilmiş sayılmaz.