HMGS Yargılamanın İadesi Konu Anlatımı

Yargılamanın iadesi, kesin hükmün istikrarı ile ağır adaletsizlik ihtimalini dengeleyen olağanüstü bir kanun yoludur.

Kesinleşmiş hüküm kural olarak uyuşmazlığı sona erdirir ve tarafların aynı konuda yeniden dava açmasını engeller.

Buna rağmen kanun, hükmün verildiği yargılama sürecini güvenilmez hâle getiren veya hükmün dayanağını sonradan çökerten bazı durumlarda, kararın tekrar ele alınmasına izin verir.

Bu nedenle yargılamanın iadesi, istinaf veya temyiz gibi olağan bir hata denetimi değildir.

Taraf, mahkeme delilleri yanlış değerlendirdi ya da hukuk kuralı bana göre farklı uygulanmalıydı diyerek bu yola gidemez.

Dayanılan sebep, kanunda sayılan sebeplerden biri olmalı ve kesin hükmü sarsacak ağırlıkta bulunmalıdır.

İlk grup sebepler, mahkemenin ve yargılamaya katılan kişilerin hukuki konumuna ilişkindir.

Mahkemenin kanuna uygun kurulmamış olması, davaya bakması yasak olan hâkimin karar vermesi veya hakkındaki ret talebi kesin olarak kabul edilmiş hâkimin karara katılması, tarafsız ve kanuni hâkim güvencesini zedeler.

Vekil veya temsilci olmayan kişiler huzurunda davanın görülüp hükme bağlanması da tarafın usulî temsilini sakatlar.

Bu son hâlde kanun ayrıca önemli bir sonuç bağlar: davacının açık veya örtülü rızası yoksa ve sebep sabit görülürse başka inceleme yapılmadan hüküm iptal edilir.

Sınavda bu nokta, her kabulde mutlaka yeniden yargılama yapılır ezberini bozar.

İkinci grup sebepler, hükme etki eden delilin sonradan farklı bir görünüm kazanmasına dayanır.

Aleyhine hüküm verilen tarafın elinde olmayan nedenlerle yargılama sırasında elde edemediği bir belgeyi karar sonrası ele geçirmesi, karara esas senedin sahte olduğunun belirlenmesi, hükme temel alınan tanığın yalan tanıklığının sabit olması, bilirkişi veya tercümanın kasten gerçeğe aykırı beyanda bulunduğunun anlaşılması ve lehine karar verilen tarafın karara dayanak yemini yalan yere ettiğinin ikrar veya yazılı delille sabit olması bu kapsamdadır.

Tanık, bilirkişi, tercüman ve yeminle ilgili sebeplerde kural olarak kesinleşmiş ceza mahkûmiyeti aranır.

Ancak ceza kovuşturmasına delil yokluğu dışında bir nedenle başlanamaması veya mahkûmiyet kurulamaması hâlinde ceza kararı aranmaz; bu durumda iade sebebi, yargılamanın iadesi davasında önce ispatlanır.

Böylece hukuk yargılaması, ceza sürecinin hiç kurulamamasından kaynaklanan boşluğu sınırlı biçimde doldurur.

Üçüncü grup, hükmün dış dayanakları ve taraf davranışlarıyla ilgilidir.

Karara esas alınan başka bir hükmün kesinleşmiş yeni bir hükümle ortadan kalkması, önceki kararın dayandığı zemini yok eder.

Lehine karar verilen tarafın karara etki eden hileli davranışı da kesin hükmün korunmaya değerliğini zayıflatır.

Aynı taraflar, aynı konu ve aynı sebep hakkında verilmiş iki kesin hükmün birbirine aykırı olması ise hukuk düzeni bakımından özel bir çelişki yaratır.

Bu sebepte süre, genel üç aylık sistemden ayrılarak ilama ilişkin zamanaşımı süresi kadar kabul edilmiştir.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin kesinleşmiş kararıyla sözleşme veya ek protokol ihlali tespit edilmesi ya da AİHM başvurusunun dostane çözüm veya tek taraflı deklarasyon sonucunda düşmesi de iade sebebi olabilir.

Bu sebep, iç hukuk hükmünün uluslararası insan hakları denetimiyle bağını gösterir.

Yargılamanın iadesi yalnız taraflarca değil, bazı üçüncü kişilerce de gündeme getirilebilir.

Davanın taraflarından birinin alacaklıları veya aleyhine hüküm verilen tarafın yerine geçenler, borçlu veya yerine geçtikleri kişi ile karşı tarafın anlaşarak kendilerine zarar veren hileli bir hüküm elde ettiğini ileri sürerek hükmün iptalini isteyebilir.

Bu düzenleme, kesin hükmün taraflar dışındaki ekonomik menfaatleri hile yoluyla zedelemek için kullanılmasını engeller.

Ancak burada da genel bir üçüncü kişi temyizi yoktur; kanun, alacaklı veya halef konumundaki kişilere, hile iddiasıyla sınırlı özel bir imkân tanır.

Süreler, bu kurumun olağanüstü niteliğini belirleyen en önemli unsurlardandır.

Genel kural, sebebe göre öğrenme, tebliğ, belgenin elde edilmesi, hilenin fark edilmesi, ceza mahkûmiyetinin kesinleşmesi, ceza sürecinin sonuçsuz kalması, dayanak ilamın ortadan kalktığının öğrenilmesi veya AİHM kararının tebliği gibi tarihlerden başlayarak üç aydır.

Bunun yanında çoğu durumda iade talebine konu hükmün kesinleşmesinden itibaren on yıllık üst sınır vardır.

Bu süreler, kesin hükmün sonsuza kadar tartışmaya açık kalmasını önler.

Öğrenci açısından önemli tuzak, üç aylık sürenin her sebepte aynı olaydan başlamadığını görmektir; başlangıç noktası, ileri sürülen iade nedenine göre değişir.

Talebi inceleyecek mahkeme, kural olarak kararı veren mahkemedir.

Mahkeme, dayanılan sebebin niteliğine göre talepte bulunandan karşı tarafın uğrayabileceği zararı karşılayacak uygun teminat isteyebilir.

İnceleme iki aşamalı düşünülmelidir.

Önce mahkeme tarafları davet edip dinler ve esasa girmeden üç ön koşulu kendiliğinden inceler: talep süresinde mi yapılmıştır, kaldırılması istenen hüküm kesin olarak verilmiş veya kesinleşmiş midir, ileri sürülen neden kanunda yazılı iade sebeplerinden biri midir.

Bu koşullardan biri yoksa dava esasa girilmeden reddedilir.

Koşullar tamamsa sebebin ispatı ve sonuçları değerlendirilir.

Sebep sabit görülürse mahkeme yeniden yargılama yapar ve ortaya çıkan duruma göre önceki kararın aynen korunmasına, kısmen değiştirilmesine veya tamamen değiştirilmesine karar verebilir.

Ancak temsil yetkisi bulunmayan kişi huzurunda yargılama yapılması ve çelişkili kesin hüküm sebebi gibi kanunun özel sonuç bağladığı hâllerde hüküm, daha ileri inceleme yapılmadan iptal edilir.

Yargılamanın iadesi davası hükmün icrasını kendiliğinden durdurmaz.

Talep üzerine, dava veya hükmün niteliği gerektiriyorsa ve teminat alınırsa icranın durdurulmasına karar verilebilir; iade sebebi bir mahkeme kararına dayanıyorsa teminat aranmaz.

Bu sistem, kesin hükmü korurken gerçekten ağır sakatlık taşıyan kararlar için dar fakat etkili bir kapı bırakır.

Bu kurumun pratik öğreniminde en önemli ayrım, iade sebebi ile olağan kanun yolu sebebini ayırmaktır.

Hükmün gerekçesini yetersiz bulmak, mahkemenin delile verdiği ağırlığı beğenmemek veya farklı bir hukuki yorum savunmak kural olarak yargılamanın iadesi sebebi değildir.