HMGS İnşai Dava Konu Anlatımı

İnşai dava, mahkemeden istenen korumanın kurucu nitelik taşıdığı dava türüdür.

Davacı mahkemeye başvurduğunda yalnızca bir hakkın varlığının açıklanmasını veya davalının bir edimi yerine getirmesini istemez; mahkeme kararının hukuki durumda değişiklik yapmasını ister.

Bu değişiklik üç şekilde ortaya çıkabilir.

Mahkeme kararıyla daha önce bulunmayan bir hukuki durum kurulabilir, var olan bir hukuki durumun içeriği farklı hale getirilebilir veya mevcut hukuki durum ortadan kaldırılabilir.

Bu nedenle inşai davada hüküm, tarafların hukuki alanına dışarıdan eklenen kurucu bir etki yaratır.

Dava türleri arasındaki ayrım, inşai davanın anlaşılması için en önemli başlangıçtır.

Eda davasında davacı, davalının bir şeyi vermesini, yapmasını ya da yapmamasını talep eder; hüküm davalıya yöneltilmiş bir mahkumiyet içerir.

Tespit davasında mahkeme, bir hakkın veya hukuki ilişkinin mevcut olup olmadığını belirler; hüküm açıklayıcıdır.

İnşai davada ise mahkeme kararı, hukuki durum üzerinde dönüştürücü etki doğurur.

Bu yüzden bir soruda “evlilik sona ersin”, “ortaklık ilişkisi bozulsun”, “hukuki statü değişsin” gibi sonuçlar aranıyorsa, yalnızca belirleme veya eda mantığıyla yetinilmemeli, kurucu hüküm ihtimali düşünülmelidir.

İnşai dava, inşai hak kavramıyla bağlantılıdır.

İnşai hak, kullanıldığında bir hukuki ilişkiyi kuran, değiştiren veya sona erdiren haktır.

Bazı inşai haklar özel hukukta karşı tarafa yöneltilen irade açıklamasıyla sonuç doğurabilir.

Fakat HMK’nın dikkat çektiği kategori, bu hakkın dava yoluyla kullanılmasının zorunlu olduğu hallerdir.

Kanun böyle bir zorunluluk öngörmüşse, hak sahibi karşı tarafa tek başına bildirim yapmakla sonuca ulaşamaz; mahkemeden inşai hüküm alması gerekir.

Bu halde dava, hakkın kullanılmasının şekli haline gelir.

Öğrenci açısından önemli nokta, her inşai hakkın mutlaka dava gerektirdiği sonucuna atlamamaktır.

Dava zorunluluğu, ilgili hakkın kanuni düzenlenişinden çıkarılır.

İnşai hükmün zaman bakımından etkisi ayrıca öğrenilmelidir.

HMK, kanunlarda farklı bir sonuç öngörülmedikçe inşai hükümlerin geçmişe etkili olmadığını belirtir.

Bu kural, mahkemenin kurduğu, değiştirdiği veya sona erdirdiği hukuki durumun geçmişte kendiliğinden varmış gibi kabul edilmeyeceği anlamına gelir.

Kural olarak hükmün kesinleşmesinden sonraki dönem esas alınır.

Böylece taraflar, dava açılmadan önceki veya yargılama sürerken geçen dönem bakımından otomatik bir geriye yürütme sonucuyla karşılaşmaz.

Ancak kanun özel olarak aksini düzenleyebilir.

Bu durumda genel kural geri çekilir ve ilgili özel hükmün zamansal sonucu uygulanır.

Bu zaman etkisi, tespit hükmüyle inşai hükmü ayırmada yardımcıdır.

Tespit hükmü çoğu kez zaten var olduğu ileri sürülen bir hukuki durumu açıklığa kavuşturur; mahkeme o durumu yaratmaz, varlığı veya yokluğu hakkında belirleme yapar.

İnşai hükümde ise hukuki sonuç mahkemenin kararıyla meydana gelir.

Bu nedenle “hüküm açıklayıcı mı, kurucu mu?” sorusu sınavlarda belirleyici olabilir.

Eğer mahkeme kararı olmadan istenen hukuki değişiklik doğmuyorsa, inşai dava ihtimali güçlenir.

Eğer mahkeme yalnızca önceden mevcut olduğu ileri sürülen durumun adını koyuyorsa, tespit davası daha uygundur.

İnşai davanın eda hükmüyle ilişkisi de dikkatli kurulmalıdır.

İnşai hüküm, davalıyı bir şeyi yapmaya zorlayan klasik mahkumiyet hükmü değildir.

Hüküm kesinleştiğinde hukuki değişiklik doğar; bunun için çoğu kez davalının ayrıca bir davranışta bulunması gerekmez.

Bununla birlikte inşai hükmün ardından yan sonuçlar veya feri talepler gündeme gelebilir.

Örneğin kurucu kararın mali sonuçları, giderler veya başka talepler ayrı bir hukuki değerlendirme gerektirebilir.

Dava türünün inşai olması, davada hiçbir yan talebin bulunamayacağı anlamına gelmez; önemli olan asıl talep sonucunun hukuki durumu dönüştürmeye yönelmiş olmasıdır.

Kanunun “yeni hukuki durum yaratma, mevcut durumu değiştirme veya ortadan kaldırma” şeklindeki üçlü çerçevesi ezber cümlesi olmaktan öte işlevsel bir kontrol listesi gibi kullanılmalıdır.

İlk olasılıkta mahkeme kararıyla taraflar arasında veya kişi üzerinde daha önce bulunmayan bir hukuki statü doğar.

İkinci olasılıkta var olan hukuki ilişki tamamen bitmez; içerik, kapsam veya nitelik bakımından farklılaşır.

Üçüncü olasılıkta ise mevcut statü sona erer.

Sorudaki talep bu üç sonuçtan birine bağlanabiliyorsa, inşai dava değerlendirmesi yapılmalıdır.

Sınavlarda sık hata, inşai davayı “sonucu olan her dava” şeklinde genişletmektir.

Oysa her dava sonunda tarafların durumu bir ölçüde etkilenebilir; inşai davayı ayıran, doğrudan hukuki durumun mahkeme hükmüyle kurulması, değiştirilmesi veya kaldırılmasıdır.

Bir para alacağı davası kabul edildiğinde davacı fiilen avantaj elde eder ama hükmün türü edadır.

Bir belgenin sahte olduğunun belirlenmesi hukuki belirsizliği giderir ama hükmün türü tespittir.

İnşai dava ise kurucu etkiyi merkezine alır.

Bu nedenle doğru cevap için talep sonucuna, hakkın dava yoluyla kullanılıp kullanılmadığına ve hükmün geçmişe etkili olup olmadığına birlikte bakılmalıdır.

İnşai davada mahkemenin kurduğu sonucun kesinleşmeyle bağlanması da usul hukuku bakımından önem taşır.

Hüküm kesinleşmeden önce taraflar arasındaki hukuki durumun ne ölçüde değişeceği, ilgili özel düzenlemelere ve kararın niteliğine göre ayrıca değerlendirilir; fakat HMK’nın genel yaklaşımı, kurucu etkinin geriye doğru işletilmemesidir.

Bu nedenle öğrencinin “dava açıldıysa sonuç dava tarihinden itibaren doğar” şeklinde genel bir kabule gitmemesi gerekir.

Kanun özel olarak geçmişe etki tanımadıkça, inşai hükmün ileriye dönük sonuç doğurduğu kabul edilmelidir.

Bu dava türünde hukuki yarar kavramı da tamamen dışarıda değildir.

Dava şartları arasında davacının hukuki yararı genel olarak arandığı için, inşai dava açan kişi de mahkemeden kurucu hüküm istemekte korunabilir bir ihtiyaç taşımalıdır.

Ancak inşai davanın özel vurgusu, mahkeme kararının zorunlu olduğu hallerde daha belirgin hale gelir.

Eğer kanun bir hukuki değişikliğin ancak mahkeme hükmüyle doğacağını kabul etmişse, davacının dava açmaktan başka aynı sonucu sağlayacak sıradan bir yolu bulunmaz.

Uygulama sorularında inşai davanın karşılığı çoğu zaman “statü değişikliği” fikridir.

Bir ilişkinin sona ermesi, bir hukuki durumun kaldırılması veya var olan ilişkinin kapsamının mahkeme kararıyla yeniden belirlenmesi isteniyorsa, talep sonucunun kurucu olup olmadığı araştırılır.